Powstanie Warszawskie - przebieg powstania...
 

 


Powstanie Warszawskie
 

1 sierpnia 1944 roku, w stolicy o 17.00 wybiła godzina "W" - rozpoczęło się Powstanie Warszawskie. Przeciwko żołnierzom niemieckim w liczbie około 16 tys. stanęło około 50 tys. powstańców. Niestety, zaledwie 5 tys. polskich żołnierzy było dobrze uzbrojonych, Niemcy natomiast dysponowali bronią pancerną, artylerią i lotnictwem. To zaważyło na końcowym efekcie powstania, które zakończyło się po 63 dniach...


Dla stolicy walka o wolność była czymś oczywistym - jej mieszkańcy chcieli odpłacić Niemcom za bombardowania we wrześniu 1939 r., za 5 lat ciężkiej okupacji z łapankami, upokorzeniem i egzekucjami. Podjęcie walki miało przyspieszyć wyzwolenie miasta, a zarazem wyjaśnić sytuację polityczną. Polacy chcieli objąć władzę nad Warszawą przed wkroczeniem Armii Czerwonej, gdyż wtedy Rosjanie musieliby tę władzę zaakceptować bądź złamać ją siłą "na oczach" całego świata. Pod koniec lipca wojska radzieckie dotarły nad Wisłę, a na miasto z radzieckich samolotów spadały ulotki wzywające do walki z okupantem, zaś Niemcy zaczęli opuszczać Warszawę.
 

 

31 VII 1944 r.  - poniedziałek


Pułkownik Antoni Chruściel "Monter" (przywódca powstania) otrzymał od Tadeusza Bora-Komorowskiego (komendant główny Armii Krajowej) rozkaz: "Jutro o piątej po południu rozpocznie pan działania".

 

 

1 VIII 1944 r.  - wtorek

 

Rozpoczęcie powstania w Warszawie komendant Okręgu Warszawskiego AK wyznaczył na godz. 17°°. Jednak potyczki rozpoczęły się tego dnia znacznie wcześniej: pierwsze starcie miało miejsce na Żoliborzu już o godzinie 13:50 (przyjmuje się, że człowiekiem, który "rozpoczął Powstanie Warszawskie" był kpr. pchor. "Marek Świda" - Zdzisław Sierpiński, żołnierz plutonu 226. z 9. Kompanii Dywersji Bojowej "Żniwiarz"). Również w Śródmieściu i na Woli walkę rozpoczęto przed wyznaczonym czasem - około godz. 16:30.

 

O godzinie 17°° pozostałe oddziały Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej przystąpiły do realizacji zadań objętych planem "Burza". W pierwszym szturmie opanowano wiele obiektów we wszystkich dzielnicach Warszawy, jednak nie zdołano zdobyć tych najważniejszych: mostów Poniatowskiego, Kolejowego, Kierbedzia i przy Cytadeli, nie zdobyto żadnej z warszawskich stacji telefonicznych, nie opanowano lotnisk, koszar i głównych siedzib niemieckich władz okupacyjnych, m.in. komendanta garnizonu. 

 

Szturm na siedzibę Komendy Sipo i SD w al. Szucha 25, wykonany z dwóch kierunków został krwawo odparty. Nie wykorzystano głównego atutu AK: zaskoczenia. Niemcy już o godz. 16°° wiedzieli o mającym nastąpić wybuchu powstania [o tej godz. do Geibla zadzwonił anonimowy oficer Luftwaffe, któremu jego polska kochanka podała dokładny termin rozpoczęcia walk]. W związku z ostrzeżeniem SS-Brigadeführer Geibel i gen. Stahel postawili podległe im warszawskie jednostki Wehrmachtu, SS i policji w stan pełnej gotowości alarmowej. 

 

Kilka obiektów - w tym PAST-ę na ul. Zielnej - wzmocniono w ostatniej chwili dodatkową załogą. Na miasto wysłano wzmocnione patrole Schutzpolizei. Pod wieczór Warszawa rozpadła się na kilka odrębnych ognisk walki, oddzielonych siłami nieprzyjaciela.

 

Praga została całkowicie odcięta od lewobrzeżnej Warszawy. AK-owskie załogi: Żoliborza, Ochoty, północnego Mokotowa, Sielc i Sadyby opuściły dzielnice częściowo wycofując się do podwarszawskich lasów. Pułk "Baszta" utrzymał teren południowego Mokotowa, po kilku dniach poszerzając stan posiadania.

 

Na Ochocie pozostały jedynie oddziały por. "Gustawa" i ppor. "Stacha", na Żoliborzu odział rtm. "Żmii".

 

Na Woli kompania Kedywu Okręgu "Kolegium A" ppor. "Stasinka" zdobyła wielkie magazyny żywności i mundurów Waffen-SS przy ul. Stawki 4 [magazyny firmy "Bacutil". W magazynach zdobyto znaczne ilości "panterek", w które umundurowało się zgrupowanie "Radosław".

 

W pierwszym szturmie o godzinie "W" według ocen historyków wzięło udział od 1500 do 3500 żołnierzy [z 45.000 żołnierzy warszawskiej AK tylko tylu było uzbrojonych]. Tym 70 plutonom wyznaczono za zadanie zdobycie około 180 niemieckich obiektów w stolicy. Straty słabo uzbrojonych oddziałów w wyniku pierwszego uderzenia były bardzo wysokie - blisko 2000 zabitych i rannych. Niektóre oddziały AK już 1 VIII wieczorem praktycznie przestały istnieć...

W nocy z miasta do okolicznych lasów wyszło około 5000 żołnierzy.

 

Na wieść o wybuchu w Warszawie powstania, Reichsführer SS Heinrich Himmler nakazał egzekucję więzionego w KL Sachsenhausen byłego Komendanta Głównego AK gen. Stefana "Grota" Roweckiego - okoliczności jego śmierci nie zostały do dziś w pełni wyjaśnione...

 

 

 

 

2 VIII 1944 r. - środa

 

Zdobycie PWPW na Starym Mieście, które już całkowicie oczyszczono z Niemców.

W Śródmieściu, w trzecim szturmie baon "Kiliński" zdobył gmach Poczty Głównej na pl. Napoleona, opanowano Arbeitsamt na pl. Małachowskiego oraz szereg mniejszych obiektów. W czasie walk o Pocztę, przy ul. Boduena 2 zdobyto również niemieckie działo pancerne Jagdpanzer 38(t) "Hetzer", nazwane później "Chwat".

 

 

Na Mokotowie  Niemcy wymordowali ok. 500 więźniów w więzieniu przy Rakowieckiej oraz jezuitów z Domu Zakonnego. Potyczka oddziałów z Ochoty pod Pęcicami. Wszystkich wziętych tam do niewoli żołnierzy AK Niemcy mordują.

 

Na Woli w nocy zbudowano szereg barykad zamykających miasto od zachodu. Barykadami przecięto m.in. ul. Wolską, Żytnią, Okopową oraz Górczewską. W rejonie Okopowa-Mireckiego żołnierze baonu "Zośka" zdobywają dwa niemieckie czołgi typu "Panter", z których utworzony zostaje pluton pancerny "Wacek".

 

 

Na Powiślu opanowano już cały kompleks Elektrowni Miejskiej, na Czerniakowie oddziały kpt. "Kryski" zdobyły gmach ZUS.

 

Oddziały Mokotowa i Żoliborza nie zdołały opanować kluczowych pozycji w tych dzielnicach. Wieczorem ppłk. "Żywiciel" wyprowadził większą część swoich oddziałów do Puszczy Kampinoskiej. O świcie 2 VIII żołnierze Grupy "Kampinos" kpt. "Szymona" stoczyli bez powodzenia ponad pięciogodzinną ciężką walkę o lotnisko Bielany. Straty po obu stronach były bardzo wysokie: "Szymon" wycofał się tracąc ponad 30 zabitych i 47 rannych.

 

Tego dnia za Wisłą - ku zaskoczeniu wszystkich - ucichł front... Stalin wydał Rokossowskiemu tajny rozkaz, o powstrzymaniu ofensywy na Warszawę i przejściu Armii Czerwonej do "aktywnej obrony".

 

 

 

 

 

3 VIII 1944 r. - czwartek

 

O świcie Żoliborz został ponownie obsadzony przez oddziały AK ppłk. "Żywiciela". Dzięki zdobyciu Pałacu Blanka pl. Teatralny stał się południową linią obrony staromiejskiej.

 

W Śródmieściu trwa poszerzanie staniu posiadania - oddział ppor. "Zdunina" zdobył Dworzec Pocztowy przy Żelaznej róg al. Jerozolimskich.

 

Pierwsze bombardowanie Woli.

 

Komenda V Obwodu AK Mokotów z ppłk. "Przegonią" opuściła swoje miejsce pobytu przy ul. Chocimskiej i następnej nocy wyszła do lasów podwarszawskich. Na Ochocie nieliczne oddziały AK, te które nie wyszły z miasta, obsadziły kamienice w rejonie ul. Kaliskiej. Tego dnia w Poznaniu odbywa się odprawa prowadzona przez Reichsführera SS Heinricha Himmlera. Na odprawie obecni są m.in. SS-Gruppenführer Heinz Reinefarth, SS-Standartenführer dr Oskar Dirlewanger i Waffen-Brigadeführer Bronisław Kamiński - późniejsi kaci walczącej Warszawy. 

 

Himmler wyznacza im cele: Warszawa ma zostać zrównana z ziemią, każdego jej mieszkańca bez względu na wiek i płeć należy rozstrzelać. Na głównodowodzącego siłami przeciwpowstańczymi wyznaczony zostaje szef urzędu d/s "zwalczania band" SS-Obergruppenführer Erich von dem Bach. Podporządkowane mu oddziały Wehrmachtu, SS i policji stanowić będą odtąd "Korpsgruppe v.d. Bach".

 

Już wieczorem, na przedmieściu Ochoty, pojawiają się wysłane alarmowo pierwsze oddziały tzw. "grupy odsieczy" - w tym słynna z okrucieństwa brygada SS-RONA Kamińskiego.

 

 

 

4 VIII 1944 r. - piątek

 

Na Wolę i Ochotę przybyły pierwsze pododdziały niemieckiej odsieczy pod dowództwem SS-Gruppenführera Heinza Reinefartha. Po południu rozpoczyna się bezprzykładna rzeź mieszkańców tych dzielnic.

 

KG AK wydała rozkaz o oszczędzaniu amunicji i przejściu do czynnej obrony. Faktycznie rozkaz ten kończy okres ofensywy. Na Pradze powstańcy powracają do konspiracji. Na Starówce ma miejsce pierwszy zrzut broni i amunicji dokonany przez samoloty startujące z włoskiej bazy w Brindisi.

 

W Pałacu Blanka ginie żołnierz "Parasola" plut. pchor. "Krzyś" - Krzysztof Kamil Baczyński.

Na Mokotowie oddziały pułku AK "Baszta" dokonują licznych wypadów na ul Różanej, w kierunku Madalińskiego, Dworkowej, na tereny po nieparzystej stronie Puławskiej, od Belgijskiej aż po Królikarnię. Również w tej dzielnicy następują kolejne zbrodnie na ludności cywilnej. Na ul. Olesińskiej i w pobliskich blokach Niemcy wymordowali granatami kilkaset osób.

 

Przy ul. Grójeckiej na tzw. "Zieleniaku" Niemcy zakładają obóz przejściowy dla wypędzonej z domów ludności Ochoty. "Zieleniak" przejdzie do historii jako miejsce licznych gwałtów i mordów dokonanych przez żołnierzy brygady SS-RONA.

 

Krwawo odparty kolejny szturm, tym razem 4. kompanii kpt. "Żmudzina" ze zgrupowania mjr "Bartkiewicza" na gmach PAST-y przy ul. Zielnej 37/39. Niemiecka załoga PAST-y trzyma pod ostrzałem duży fragment Śródmieścia, uniemożliwiając swobodne poruszanie się. Wymusza to na ludności i powstańcach zmianę metod komunikacji pieszej. W całym mieście powstają setki przejść wykutych między podwórzami i piwnicami.

 

 

5 VIII 1944 r. - sobota

 

Po godz. 1°° w nocy nastąpił zapowiadany radiowo zrzut lotniczy. Brytyjskie samoloty typu "Halifax" zrzuciły na teren cmentarzy Żydowskiego i Powązkowskiego oraz w rejonie ul. Młynarskiej kontenery z bronią i amunicją. Od godziny 7°° oddziały SS i policji z Poznania rozpoczynają szturm na Woli. 

 

Tego dnia rozstrzelano ok. 45.000 mieszkańców tej dzielnicy. Baon "Zośka" zdobywa "Gęsiówkę" - obóz koncentracyjny przy ul. Gęsiej (KL Warschau), uwalniając 348 Żydów różnych narodowości. Niemcy mordują ok. 300 rannych i 60 osobowy personel Szpitala Wolskiego. Po godz. 20°° rozpoczyna się masakra w Szpitalu św. Łazarza (ul. Leszno 127 róg Karolkowej). Zamordowano tam ok. 1000 osób.

 

Na Mokotowie w godzinach rannych popędzono grupę kobiet z domu przy Puławskiej nr 1 jako osłonę czołgów idących z odsieczą załodze tzw. "małej PAST-y" na ul. Piusa XI. Na Ochocie oddziały brygady SS-RONA atakują reduty obronne przy Kaliskiej i Wawelskiej. Równocześnie trwa rzeź mieszkańców tej dzielnicy spędzonych na teren "Zieleniaka". 

 

Około godz. 19°° przybył na Wolę SS-Obergruppenführer Erich von dem Bach, mianowany przez Himmlera głównodowodzącym niemieckich sił zwalczających powstanie. Po wojnie datę swego przyjazdu do Warszawy "przesunął"... na połowę sierpnia. Chciał w ten sposób uniknąć odpowiedzialności za masowe egzekucje z pierwszych dni Powstania.

 

 

 

6 VIII 1944 r. - niedziela

 

Rozbite oddziały III Obwodu AK (Wola) pod dowództwem kpt. "Hala" wycofały się w rejon Śródmieścia-Północ. Z oddziałów ochotników, których wybuch Powstania zastał w Śródmieściu sformowano dwubatalionowe zgrupowanie "Chrobry II".

 

Brygada RONA pacyfikuje Ochotę i Kolonię Staszica. W Pruszkowie na terenie Zakładów Kolejowych Niemcy zakładają obóz przejściowy "Durchgangslager 121", przez który przeszło ok. 600.000 mieszkańców stolicy [z tego 60.000 wysłano do obozów koncentracyjnych].

 

Od świtu trwają ciężkie walki na Woli. Grupy bojowe Reinefartha i Dirlewangera ponosząc duże straty przebiły się wzdłuż Chłodnej, Elektoralnej, w kierunku pl. Żelaznej Bramy. Równocześnie "Radosław" odpierał natarcia płk. Schmidta na wolskie cmentarze wyznaniowe. W godzinach popołudniowych czołówki niemieckie dotarły do Hal Mirowskich i przedarły się w rejon Ogrodu Saskiego i Pałacu Brühla uwalniając gen. Stahela i gubernatora Fischera. Około godz. 15°° Niemcy zajmują Szpital im. Karola i Marii mordując ponad 100 rannych. 

 

Tego dnia na Woli w egzekucjach rozstrzelano ok. 10.000 mieszkańców.

 

Przy ul. Świętokrzyskiej rozpoczyna działalność Harcerska Poczta Polowa.

 

 

7 VIII 1944 r. - poniedziałek

 

Utworzenie Grupy "Północ" pod komendą ppłk. "Wachnowskiego". Grupa ta obejmuje oddziały Woli (z Kedywem KG AK), Starówki, Żoliborza i Puszczy Kampinoskiej. Powstaje Podobwód "Śródmieście-Południe". Żołnierze 101. kompanii baonu "Bończa" w wypadzie na pl. Zamkowy zdobyli należący do 5. DPanc SS-"Wiking" transporter opancerzony typu Sd.Kfz 251/1. Pojazd nazwany przez nich "Starówka" nie został jednak nigdy wykorzystany bojowo przez oddziały AK.

 

Na Woli oddziały gen. Reinefartha krwawo wyrąbują trasę w kierunku wschodnim po osi: Chłodna - Ogrodowa - pl. Mirowski - Hale Mirowskie - pl. Żelaznej Bramy (akcja "czyszczenia arterii wschód-zachód"). Jeden z batalionów Dirlewangera dotarł do Ogrodu Saskiego i siedziby gen. Stahela w Pałacu Saskim. W siedzibie gubernatora odsiecz przyjęto jako wybawienie - załamywał się już opór kompanii żandarmerii i uzbrojonych urzędników.

 

Ludność z zajętych terenów jest mordowana. Na Woli trwają ciężkie walki baonu "Parasol" o utrzymanie Cmentarza Kalwińskiego. Baon "Zośka" prowadzi wymianę ogniową w gruzach dawnego getta osłaniając zgrupowanie Kedywu od wschodu. W Śródmieściu wykonano barykadę w poprzek al. Jerozolimskich z domu nr 22 do domu nr 17. Barykada ta łącząc północną i południową część miasta do końca Powstania będzie jedynym przejściem między tymi dzielnicami.

 

Pierwszą dobę funkcjonuje powołana poprzedniego dnia Harcerska Poczta Polowa. Naczelnik "Szarych Szeregów" por."Orsza" kierownikiem poczty mianuje hm. "Kuropatwę". Pierwszego dnia młodzi harcerze dostarczyli adresatom ponad 900 listów.

 

 

 

8 VIII 1944 r.  - wtorek

 

Nieudany wypad grupy kpt. "Jana", d-cy "Brody 53". Grupa ruszyła z rejonu Cmentarza Żydowskiego na kolejową linię obwodową w celu zniszczenia pociągu pancernego nr 75. Pociąg ten ogniem ciężkiej artylerii ostrzeliwał polskie pozycje na Woli, Starówce i Żoliborzu. Niemcy dokonują kolejnych egzekucji w Halach Mirowskich. Po przełamaniu obrony na ul. Żytniej odrzucony Kedyw KG AK umocnił się w rejonie cmentarzy wolskich i na ul. Okopowej.

 

Kolejne ataki niemieckie na Starówkę - tym razem wyprowadzone równocześnie z trzech kierunków. 

 

Niemcy podpalili domy na Krakowskim Przedmieściu od pl. Zamkowego do ul. Karowej.

 

Dowodzenie na Górnym Czerniakowie obejmuje przybyły ze Śródmieścia-Północ dowódca baonu WSOP - kpt. "Kryska".

 

W budynku PKO przy Świętokrzyskiej uruchomiono powstańczą radiostację "Błyskawica".

 

9 VIII 1944 r. - środa

 

Oddziały "Radosława" odrzucone ostatecznie z linii Żytniej w ciężkich walkach utrzymują rejon cmentarzy wyznaniowych, Okopową z fabryką Pfeifera, szkołę i magazyny na Stawkach. Baon "Parasol" przechodzi do odwodu d-cy Grupy "Północ" z nowym miejscem pobytu w Pałacu Mostowskich. Stawki w ciężkich bojach przechodzą kilkakrotnie z rąk do rąk. Na Starówce powstrzymane natarcie z kierunku mostu Kierbedzia. Ataki Niemców na pl. Zamkowy, Miodową i Ratusz odparte.

 

W związku z wywalczonym przez grupę Dirlewangera połączeniem z dzielnicą rządową, gubernator Ludwig Fischer mógł wraz ze swoimi urzędnikami opuścić Pałac Brühla. Kolumna samochodów pod osłoną czołgu, kierująca się na pl. Żelaznej Bramy i dalej na Wolę, dostała się pod silny ostrzał powstańców. Dr Fischer odniósł lekką ranę, a wicegubernator Hummel i jeszcze jedna osoba zginęli.

 

Uruchomienie rozgłośni Polskiego Radia.

 

W nocy oddział por. "Gustawa" przebił się z "Reduty Kaliskiej" (Ochota) do Lasów Chojnowskich. 

W Śródmieściu obroniona została barykada na ul. Szopena i placówki baonu kpt. "Golskiego" u zbiegu ul. Polnej, 6-go Sierpnia, Śniadeckich i Lwowskiej.

 

 

10 VIII 1944 r. - czwartek

 

W Śródmieściu-Północ oddział kpt."Gurta" opanował gmach Wodociągów i Kanalizacji na pl. Starynkiewicza. Zgrupowanie "Chrobry II" zdobywa browary Haberbuscha między Grzybowską a Krochmalną. Z magazynów przejęto duże ilości jęczmienia.

 

Żołdacy z brygady SS-RONA w dalszym ciągu mordują mieszkańców Ochoty przy ul. Kaliskiej. Powstańcy w tej dzielnicy po opuszczeniu "Reduty Kaliskiej" trzymają jedynie "Redutę Wawelską" - blok domów przy Wawelskiej 60.

 

Na Woli oddziały "Radosława" mimo kilkunastu ciężkich ataków i bombardowania przez lotnictwo utrzymują linię ul. Okopowej, Cmentarz Żydowski i magazyny na Stawkach. Artyleria pociągu pancernego nęka tereny byłego getta i Stare Miasto.

 

Na Powiślu umacniają się oddziały kpt. "Krybara". Udaje im się odzyskać zajęte przez Niemców placówki na Karowej, a od strony ul. Kopernika obsadzają spalony Pałac Staszica.

W Śródmieściu Niemcy ponawiają ataki na Bracką przy al. Jerozolimskich - próby oczyszczenia przez nich arterii przelotowej "wschód - zachód" napotykają na zacięty, skuteczny opór oddziałów AK.

 

 

11 VIII 1944 r. - piątek

Kedyw KG w ciężkich walkach przebija się z Woli przez Stawki na Muranów - Starówkę. W szturmie ginie d-ca baonu "Miotła" kpt."Niebora".

 

Oddział "Reduty Wawelskiej" opuszcza stanowiska i wydostaje się z Ochoty kanałami na Kolonię Staszica, skąd przedarł się do Śródmieścia-Południe.

 

W walkach w rejonie Powązki - ul. Spokojna Niemcy po raz pierwszy wprowadzają nie znaną powstańcom nową broń: zdalnie kierowane lekkie nosiciele ładunków "Goliath". Jeden z "Goliathów" niszczy mur cmentarny, umożliwiając piechocie niemieckiej wejście na broniony przez żołnierzy baonu "Zośka" teren.

 

Wola sierpień 1944: Niemcy przygotowują "Goliatha" do akcji

 

Na Starym Mieście od świtu oddziały Reinefartha przeprowadzały koncentryczne natarcie pod osłoną artylerii z pociągu pancernego i z baterii zlokalizowanych na wschodnim brzegu Wisły. Natarcie wspierały ponadto lotnictwo, czołgi i moździerze. Niemcy uderzyli z pl. Zamkowego na barykady przy Piwnej i Kanonii, z pl. Teatralnego na Ratusz, Daniłowiczowską i Bielańską. Zacięte walki o Bank Polski na Bielańskiej stoczył oddział kpt. "Zdana". Niemcom udało się poprawić swoje stanowiska u zbiegu Miodowej i Senatorskiej oraz na Krakowskim Przedmieściu przy pl. Zamkowym.

 

 

12 VIII 1944 r. - sobota

 

Ciężkie walki Kedywu KG o odzyskanie magazynów na Stawkach. Magazyny przechodzą z rąk do rąk. Poranne ataki na pozycje staromiejskie zostały odparte.

 

O godz. 15:30 po krótkim przygotowaniu artyleryjskim Niemcy rozpoczęli ponowny atak na odcinku Leszna. Piechota wsparta trzema czołgami sforsowała barykady na Lesznie i ul. Przejazd, następnie wdarła się w Rymarską. Kontratak zorganizowany przez dowodzącego tym odcinkiem ppłk. "Kubę", odrzucił Niemców i około godz. 20°° cały utracony w ciągu dnia teren, ponownie obsadziły polskie oddziały.

 

Do Warszawy przybył pierwszy działon uzbrojony w moździerz rakietowy RW 61 kal. 380 mm na podwoziu czołgu "Tiger". Był to fabrycznie nowy egzemplarz działa "Sturmtiger".

 

W rejonie pl. Starynkiewicza i Nowogrodzkiej atakuje przesunięty tu z Ochoty batalion brygady SS-RONA. Po zażartej walce ze zgrupowaniem "Chrobry II" Niemcy zdobywają budynki Domu Turystycznego, Dyrekcji Wodociągów, Miejskiego Instytutu Higieny przy Nowogrodzkiej oraz drewniane zabudowania Starostwa Miejskiego przy skrzyżowaniu ul. Nowogrodzkiej z ul. Chałubińskiego. W rękach polskich pozostaje Dworzec Pocztowy - jedyna w tym miejscu placówka ryglująca al. Jerozolimskie.

 

 

13 VIII 1944 r. - niedziela

 

Kilkanaście samolotów typu "Halifax" dokonało nad Warszawą zrzutów broni i amunicji. Potężne natarcie niemieckie na północne i zachodnie linie obrony Starówki. Oddziały niemieckie atakujące Stare Miasto von dem Bach zwiększa do ok. 8000 żołnierzy nakazując likwidację tej dzielnicy. Po kilkugodzinnej walce oddziały AK ostatecznie tracą Stawki. 

 

Po południu żołnierze baonu "Gustaw" wprowadzają w ulicę Podwale niemiecki pojazd specjalny SdKfz 301 Ausf. C Schwere Ladungsträger B-IV. Pojazd eksplodował na ul. Kilińskiego zabijając ok. 300-350 ludzi.

 

Ciężkie walki z brygadą SS-RONA stoczyły oddziały por."Zdunina" i załoga Dworca Pocztowego. Rejon Chmielnej i Żelaznej pozostał w polskich rękach. Wieczorem wykonano nieudane natarcie na Hale Mirowskie - celem ataku była próba połączenia Śródmieścia-Północ ze Starówką.

W kinie "Palladium" przy ul. Złotej odbył się pierwszy pokaz Powstańczej Kroniki Filmowej.

 

 

14 VIII 1944 r. - poniedziałek

 

Komendant Główny AK gen. "Bór" wezwał przez radio terenowe oddziały AK do przyjścia Warszawie z pomocą. Niemieckie ataki na Starówkę od Leszna przez Tłomackie w kierunku Bielańskiej. Barykada zamykająca Tłomackie przechodzi z rąk do rąk, ciężkie walki toczą się również w innych rejonach Starówki, m.in. odparto atak na ul. Bugaj, pod Pałacem Blanka zniszczono czołg, drugi spalono u zbiegu Miodowej i Senatorskiej. Pod ogniem niemieckim odbywa się ewakuacja ok. 200 rannych ze Szpitala Maltańskiego przy ul. Senatorskiej.

 

W Śródmieściu skutecznie odparto wszystkie niemieckie natarcia. Żołnierze zgrupowania "Chrobry II" utrzymujący placówki w rejonie ul. Wroniej, Srebrnej i Chmielnej opanowali magazyny żywnościowe firmy "Pluton" przy Ceglanej 8. Odkryto też żywność zmagazynowaną w browarach Haberbuscha.

 

Na ul. Bartoszewicza (Powiśle) powstańcy zdobyli niemiecki transporter opancerzony Sd.Kfz 251/1 należący do 5. pancernego batalionu łączności 5. PzDiv. SS-"Wiking" (SS-Panzer-Nachrichtenabteilung 5). W transporterze odkryto 3 karabiny maszynowe i duży zapas amunicji. Cenna zdobycz została przekazana Kolumnie Motorowej por."Aspiry" - tam wóz wszedł w skład plutonu samochodów pancernych por. "Wydry" pod nazwą "Jaś", zamienioną 23 VIII na "Szary Wilk".

 

 

 

15 VIII 1944 r. - wtorek

 

Do Warszawy przybywa najcięższy niemiecki moździerz "Karl" kal. 600 mm (amunicja do "Karla" zostaje dowieziona dopiero 18 VIII - po telefonicznej interwencji gen. Guderiana). Tego dnia przybył także drugi "Sturmtiger"

 

 

 

Na budynek przy ul. Miodowej 22 spada strącony kanadyjski samolot dokonujący w nocy zrzutów. Maszyna eksplodując zapala sąsiednie budynki u zbiegu Miodowej z Długą. Ciężkie walki kpt. "Zdana" z baonu "Chrobry I" w obronie Banku Polskiego na Bielańskiej.

 

W Śródmieściu, wsparte bronią pancerną formacje niemieckie i ochotnicze wschodnie atakują na odcinku Towarowa-Grzybowska- Krochmalna. W czasie walk ze zgrupowaniem mjr. "Zagończyka" Niemcy tracą 9 czołgów, samochód pancerny, działo szturmowe i ok. 150 zabitych i rannych. Pozycje na Krochmalnej przechodzą z rąk do rąk.

 

"Krowy": ostrzał Starego Miasta.
 

 

Tego dnia Niemcy wprowadzają do akcji ciężkie wyrzutnie rakietowe "Schwereswurfgestell" (krowy), którymi ostrzeliwują pozycje w Śródmieściu.

 

W al. Ujazdowskich 23 oddział AK zdobył budynek Dowódcy SS i Policji na dystrykt warszawski (tzw. "bunkier Kutschery") obsadzony przez kompanię SA.

 

 

16 VIII 1944 r. - środa

Ataki na północną redutę Starego Miasta - PWPW - obsadzoną przez żołnierzy mjr."Pełki". Szturmy prowadzone ul. Rybaki i Zakroczymską zostają odparte. Również południowe barykady wychodzące na pl. Zamkowy są celem szturmów oddziałów niemieckich i wschodnich.

 

W południe, niemieccy saperzy, prawdopodobnie używając mało znanego dotąd gazu węglowego  ("Tajfun - Gerät"), wysadzają w powietrze pięciopiętrową kamienicę przy ul. Przejazd. Była to wysunięta reduta ostro atakowanego odcinka ul. Leszno. Pod gruzami kamienicy zginęło kilkunastu obrońców, między którymi był żołnierz AK, poeta, Tadeusz Gajcy "Topór". 

 

W nocy 15/16 VIII na Powązki dotarły oddziały odsieczy z Kampinosu prowadzone przez ppłk."Victora". Zrezygnowały jednak z natarcia w kierunku Starego Miasta i wycofały się na Żoliborz. Następnego wieczora (16 VIII) spóźnioną próbę połączenia z tymi oddziałami podjęły baony Kedywu: "Czata 49" i "Zośka". Po kilkugodzinnej walce w gruzach getta, wobec braku odzewu z drugiej strony oddziały wycofały się na Starówkę. W natarciu tym poległ d-ca natarcia "Zośki", z-ca Naczelnika Szarych Szeregów harcmistrz kpt. "Piotr Pomian" Eugeniusz Stasiecki.

 

Stan liniowy załogi staromiejskiej spadł poniżej 5000 żołnierzy walczących na terenie ok. 10 km².

W całym mieście daje się odczuwać brak wody; Niemcy opanowali Stację Filtrów i zablokowali sieć wodociągową. Płk."Monter" wydaje rozkaz bezwzględnego oszczędzania wody i nakazuje ludności kopanie studni. 

 

17 VIII 1944 r. - czwartek

 

Niemcy zgodnie z planem von dem Bacha nadal atakują Stare Miasto. Pozostałe dzielnice są jedynie izolowanymi kotłami, w których toczą się lokalne walki pozycyjne. Główny niemiecki wysiłek koncentruje się na zniszczeniu kotła staromiejskiego. Ponawiane są wielokrotne ataki na barykady zamykające pl. Zamkowy, Podwale, Piwną i Miodową, od północy atakowany jest Muranów obsadzony przez oddziały ppłk."Leśnika" i "Czatę 49". 

 

Ze wschodu atakowane są pozycje na Rybakach, z zachodu Niemcy wyprowadzają uderzenie przez gruzy getta na pozycje "Brody 53". Z Ogrodu Saskiego po południu wychodzą natarcia czołgów i piechoty na ul. Królewską oraz wylot Marszałkowskiej - natarcia te pomyślnie odparto. Na Żoliborzu odparto atak z gmachu Instytutu Chemicznego w kierunku pl. Henkla.

 

 

18 VIII 1944 r. - piątek

 

Od rana silne bombardowanie Starówki. Na sam budynek Banku Polskiego spada 10 bomb. Zbombardowano także PWPW, domy na Podwalu, Piwnej i Świętojerskiej. W rejonie Katedry św. Jana trwają ostre starcia - dochodzi do walki wręcz. Niemcy zajmują Zamek Królewski stanowiący do tej pory "ziemię niczyją". W Śródmieściu oddział kpt. "Hala" odbiera utracone poprzedniego dnia koszary policji przy ul. Ciepłej róg Grzybowskiej. Zdobywa też magazyny z żywnością firmy "Pluton".

 

Mokotowskie oddziały pułku AK "Baszta" i "Granatu" zajęły Sielce oraz Sadybę, pod Wilanowem doszło do bitwy pomiędzy grupą ppłk."Grzymały" a Niemcami - część oddziałów AK dotarła na Sadybę.

 

W godzinach popołudniowych do polskich stanowisk przy Ogrodzie Saskim podeszli niemieccy parlamentariusze z białą flagą. Przekazali list von dem Bacha do dowódcy powstania. W liście tym dowodzący siłami niemieckimi składał propozycję kapitulacji AK. Propozycję tę gen. "Bór" nakazał pozostawić bez odpowiedzi.

 

 

19 VIII 1944 r. - sobota

 

Grupa Reinefartha przystępuje do generalnego szturmu na Stare Miasto, do akcji wchodzi 10 batalionów piechoty i 2 szturmowe bataliony saperów wsparte dużą ilością najcięższego sprzętu. Do walki włączono również 75, szkolny pociąg pancerny strzelający z linii kolei obwodowej i z Dworca Gdańskiego oraz pływającą po Wiśle kanonierkę. Mimo tej potężnej siły ognia powstańcom udaje się odeprzeć ataki na wszystkich kierunkach. W Śródmieściu-Południe po całodziennych walkach, powstańcy opuścili gmach Politechniki Warszawskiej.

 

Dowódca Grupy "Kampinos" mjr."Okoń" z liczącą ok. 750 żołnierzy grupą odsieczy, dotarł z Kampinosu na Żoliborz.

 

Ciężkie straty na południu miasta ponoszą idące z odsieczą przez Wilanów w kierunku Sadyby oddziały AK z Lasów Kabackich. W czasie szturmu na silnie obsadzony Park Wilanowski zginął m.in. płk."Grzymała". Ostatecznie kompania "Krawiec" i oddział por. "Gustawa" (poprzednio obrońca Ochoty), a także oddziały baonu kpt. "Korwina" - razem ok. 370 dobrze (jak na warunki powstańcze) uzbrojonych żołnierzy, dotarły pomyślnie na Sadybę, gdzie poległ kpt. "Korwin".

 

Dowództwo po nim na Sadybie objął rtm."Garda", który przybyłe oddziały przeformował w baon AK "Ryś".

 

 

20 VIII 1944 r. - niedziela

 

Trwa rozpoczęte poprzedniego dnia natarcie niemieckie na Starówkę. Po zniszczeniu "Goliatem" ściany Pałacu Mostowskich i po wielogodzinnej walce wewnątrz, powstańcy są zmuszeni do opuszczenia Pałacu. Mimo niezmiernie trudnej sytuacji na Muranowie ("Leśnik") i w szpitalu Jana Bożego ("Broda 53") zdołano utrzymać stan posiadania. Pewnym sukcesem zakończyła się akcja niemiecka przeprowadzona z Tłomackiego w kierunku Bielańskiej. Piechocie niemieckiej udało się wedrzeć do północnej części Banku Polskiego. Wkrótce po zajęciu budynków Niemcy podpalili Bank i sąsiadujące z nim budynki.

 

Od godz. 3°° w nocy kolejny szturm na gmach PAST-y (Polska Akcyjna Spółka Telekomunikacyjna) przy ul. Zielnej 37/39 rozpoczął baon "Kiliński" rtm."Leliwy". Kobiece patrole minerskie z Kedywu Okręgu wysadziły w ścianach gmachu otwory, przez które do środka wdarły się grupy szturmowe. Ponadto gmach podpalono przy użyciu sprowadzonej strażackiej motopompy - wpompowano mieszankę zapalającą na górne piętra. 

 

Po kilku godzinach Niemcy uznali dalszą obronę za niemożliwą. O godz. 15°° nad gmachem PAST-y załopotała polska flaga. Zdobyto znaczne ilości broni i amunicji, wzięto 115 (117) jeńców. Wybito grupę ok. 10 Niemców usiłujących uciec w kierunku Ogrodu Saskiego. Zdobycie PAST-y było największym sukcesem taktycznym w drugiej połowie sierpnia.

 

jeńcy niemieccy broniący od wielu dni zaciekle budynku PAST-y

 

21 VIII 1944 r. - poniedziałek

 

Przed świtem natarcie Grupy "Kampinos" mjr."Okonia" (ok. 700 żołnierzy) i oddziałów żoliborskich na Dworzec Gdański, krwawo odparte przez niemieckie oddziały odgradzające i pociąg pancerny nr 75. Na Starówce podjęto udaną próbę odzyskania terenów utraconych poprzedniego dnia: baon "Gozdawa" wyparł Niemców z prawego skrzydła Banku Polskiego przy Bielańskiej, wysadzając w powietrze liczący ok. 50 ludzi wrogi oddział. Z płonącego na Długiej Arsenału wycofuje się oddział kpt."Konara". Żołnierze i ewakuowana ludność cywilna chronią się w Pasażu Simonsa na rogu Długiej i Nalewek. W ruinach Arsenału pozostaje jedynie kompania baonu "Chrobry I".

 

Grenadierzy pancerni 5. DPanc SS-"Wiking", z terenu Zamku Królewskiego atakują barykady na Świętojańskiej i Kanonii. Walki przenoszą się do Katedry, która pod koniec dnia nadal jest w polskich rękach.

 

W Śródmieściu-Północ na odcinku grupy "Chrobry II" utrzymano ważną placówkę w magazynach Hartwiga przy ul. Towarowej oraz barykady zamykające wyloty Srebrnej i Twardej atakowane przez baon z brygady SS-RONA.

 

 

22 VIII 1944 r. - wtorek

 

Ok. 2°° w nocy następuje drugie nieudane natarcie na Dworzec Gdański. Oddziały żoliborskie i kampinoskie atakują pod nadzorem przybyłego kanałami ze Starówki szefa sztabu KG AK gen. "Grzegorza". Tym razem natarcie wsparte jest oddziałami ze Starego Miasta - ponownie występuje brak synchronizacji. Prowadzony na prawie zupełnie odkrytym terenie atak wystawił oddziały AK na zmasowany, prowadzony tuż nad ziemią ogień zaporowy. Nie pomagało nawet powolne czołganie się. Tylko nielicznym udało się w bohaterskim szturmie, z najwyższą pogardą śmierci, przedrzeć w tym ogniu do torów, a nawet poza tory (grupka kpt."Mścisława"). Ale śmiałkowie ci polegli niemal wszyscy. Powstańcy ponieśli ogromne straty w zabitych i rannych, Niemcy utopili natarcie w morzu krwi.

Mjr."Okoń" wycofał się do Kampinosu.

 

W nocy z 22/23 VIII przystąpiono do próby opanowania tzw. "małej PASTY" na ul. Piusa XI nr 19. Obiekt został opanowany ok. godz. 3°° nad ranem przez baon "Zaremba-Piorun". Wzięto 76 jeńców, w walce zabito 21. Uwolniono ok. 20 zakładników przetrzymywanych w podziemiach, zdobyto 3 samochody, znaczne ilości broni i amunicji.

 

W północnej części Śródmieścia oddziały AK odparły ataki niemieckie na fabrykę Bormanna przy Srebrnej, oraz próby wdarcia się z pl. Małachowskiego w zabarykadowane wyloty ul. Traugutta i Mazowieckiej.

 

 

23 VIII 1944 r. - środa

 

Trwa zacięta obrona Starówki. Obsłudze powstańczego ckm udaje się zestrzelić niemiecki bombowiec Ju-87 "Stuka", który spadł na ul. Hipoteczną zapalając pobliskie kamienice. Było to jedyne w całym powstaniu zestrzelenie niemieckiego samolotu nad Warszawą. W związku z brakiem amunicji obowiązywał zakaz strzelania do niszczących Warszawę maszyn Luftwaffe. Jednak dwóch powstańców nerwowo nie wytrzymało. Na pozostałych odcinkach staromiejskich odparto wszystkie niemieckie ataki. Pasaż Simonsa zaatakowany "Goliatem" zamienił się w otwarty szkielet - runęła jedna ze ścian raniąc dowódcę baonu "Chrobry I" mjr."Zdana", który dowodzenie przekazał kpt. "Konarowi".

 

Żołnierze AK na dziedzińcu opanowanej Komendy Policji przy Krakowskim Przedmieściu 1. Zdobycie Komendy było ostatnim wielkim, udanym działaniem ofensywnym przeprowadzonym przez Polaków. Później pozostała już tylko uparta obrona kurczącego się z każdym dniem terenu...

 

 

W tym samym czasie, gdy rozstrzygał się los "małej PASTY", duże siły AK (ok. 250 żołnierzy) przeprowadziły akcję, której celem było zdobycie gmachu Komendy Policji na Krakowskim Przedmieściu 1 oraz sąsiadującego z komendą kościoła św. Krzyża. Obiekty zostały ostatecznie zdobyte przez grupy szturmowe dowodzone przez mjr."Wolę" w godzinach przedpołudniowych. Natomiast natarcie na Uniwersytet Warszawski zostało krwawo załamane. W szturmie brały udział dwa powstańcze wozy opancerzone: "Kubuś" i "Jaś".

 

 

24 VIII 1944 r. - czwartek

 

Od świtu Niemcy z grupy płk.Willy Schmidta atakują pozycje "Brody 53" w szpitalu Jana Bożego. Po 10-godzinnej walce AK-owcy wycofują się ze szpitala. Tego dnia w ręce niemieckie przechodzi szkoła na Rybakach i budynek mieszkalny pracowników PWPW. Odziały AK zdołały utrzymać atakowane zakłady Fiata na Sapieżyńskiej. Zlikwidowano także groźny dla obrony staromiejskiej niemiecki klin wbity pomiędzy Pasaż Simonsa a Bank Polski. W kontrnatarciu wyparto Niemców z Pałacu Radziwiłłów na Bielańskiej 14. Na Długiej 27/29, w zniszczonej kamienicy zorganizowano nowe stanowiska obronne. Pozycja ta do historii powstania przeszła pod nazwą "Reduta Matki Boskiej". Odparto wszystkie natarcia na południowe barykady przy Piwnej, Podwalu i Świętojańskiej. W porównaniu ze Starówką w Śródmieściu panował względny spokój. Niemcy wypadami z Ogrodu Saskiego usiłowali opanować część domów na Królewskiej i Grzybowskiej - zostali jednak wyparci. Zgrupowanie "Bełt" oczyściło z Niemców teren między Marszałkowską a Poznańską oraz od Żurawiej do Nowogrodzkiej.

 

 

25 VIII 1944 r. - piątek

 

Zdobycie narożnika al. Jerozolimskich i Nowego Światu, cała parzysta strona alei oczyszczona z Niemców. W nocy KG AK przeszła kanałami ze Starówki do Śródmieścia. Nowe miejsce pobytu Komendy Głównej urządzono w gmachu PKO na Świętokrzyskiej. Na Starym Mieście nadal toczy się ciężka walka o kompleks budynków PWPW. Trwają także ciężkie boje na terenie szpitala Jana Bożego. Baon "Czata 49" odpiera tam kilkakrotne szturmy piechoty niemieckiej wspartej działami szturmowymi. W salach szpitala dochodzi do walki wręcz. Opodal Jana Bożego bronią się jeszcze obsadzone przez "Brodę 53" pozycje w zakładach i garażach Fiata.

W północnym rejonie pl. Teatralnego odparto atak na zabudowania klasztoru Panien Kanoniczek. Wszędzie daje się odczuć wyczerpywanie amunicji.

 

Na Mokotowie następuje reorganizacja obrony. Przybyły tu 22 VIII nowy komendant dzielnicy płk."Karol" dzieli podległy mu teren na "Mokotów Dolny" (Sielce, Czerniaków, Sadyba na wschód od Puławskiej) i "Mokotów Górny" obsadzony przez pułk AK "Baszta" ppłk."Daniela". Stan załogi Mokotowa wynosi teraz łącznie 5500 żołnierzy, z czego w linii walczy około 3000.

 

 

26 VIII 1944 r. - sobota

 

Na Starówce od rana trwał silny ostrzał artyleryjski. Atak Niemców na Pałac Radziwiłłów przy Bielańskiej, z którego oddziały AK wycofały się na ul. Długą w obawie całkowitego wyniszczenia - jedynie w Banku Polskim pozostała słaba wysunięta placówka. Kontratak mjr."Sosny" zahamował dalsze niemieckie natarcie. Na odcinku północnym, pod huraganowym ogniem artylerii mjr."Pełka" wycofał swoje oddziały z zachodniej części zabudowań PWPW i z barykady na Zakroczymskiej nie powiadamiając o tym ppłk."Leśnika" (stało się to przyczyną postawienia mjr."Pełki" przed sądem polowym AK, który skazał go na karę śmierci). 

 

Oddziały "Brody 53" uzbrojone w PIATa (granatnik ppanc.) odparły atak 5 niemieckich czołgów na PWPW (zniszczono 1 czołg, uszkodzono samochód pancerny i unieszkodliwiono "Goliata"). Niemcy mimo poniesionych dużych strat, o godz. 16°° wznowili atak na PWPW i opanowali opuszczone wschodnie skrzydło kompleksu zabudowań. O 18°° do kontrataku ruszył baon "Zośka", który opanował główne wejście i południowo-zachodni narożnik wytwórni. Ze Starego Miasta kanałami na Żoliborz dezerteruje ok. 300 członków PPR i AL.

Ze Starego Miasta do Śródmieścia przechodzi kanałami sztab Komendy Głównej AK.

 

Na Mokotowie dwubatalionowa grupa ppłk."Gryfa" złożona z oddziałów mokotowskich i leśnych  przybyłych z odsieczą, próbowała bezskutecznie przerwać pierścień niemiecki w rejonie Łazienek, by uzyskać połączenie ze zgrupowaniem kpt. "Kryski" na Górnym Czerniakowie.

W nocy 26/27 VIII kompanie K-1 i B-3 z pułku AK "Baszta", po parogodzinnej walce opanowały klasztor Nazaretanek przy Czerniakowskiej, z którego ewakuowano zakonnice i będących pod ich opieką rannych oraz ludność cywilną. W południowej części Warszawy zorganizowano z oddziałów na Sadybie baon "Oaza" pod dtwem kpt."Janusza".

 

 

27 VIII 1944 r. - niedziela

 

Następuje reorganizacja obrony Starego Miasta. Płk."Wachnowski" odcinek północny powierza "Radosławowi", wschodni kpt."Trzasce", południowy mjr."Rogowi" zaś zachodni mjr."Sośnie". Oddziały rtm."Bończy" udaremniają próbę wysadzenia w powietrze Katedry zdobywając przy tym ok. 100 kg materiałów wybuchowych i biorąc do niewoli jeńców z brygady Dirlewangera. Ostatecznie Katedra przechodzi jednak w ręce niemieckie, rtm."Bończa" jest ciężko ranny. Utrzymane zostają barykady na Piwnej i Podwalu. Walki toczą się także wewnątrz pomieszczeń PWPW. Przez cały dzień Stare Miasto jest bombardowane przez lotnictwo, któremu towarzyszy ciężka artyleria. Oddziały AK są dziesiątkowane na kwaterach.

 

W Śródmieściu-Południe odparto nocne wypady załogi Urzędu Telekomunikacyjnego na rogu Nowogrodzkiej i Poznańskiej oraz próby ataku z gmachu Ministerstwa Komunikacji przy Chałubińskiego. Na linii ulic Ceglana - Łucka zatrzymano uderzenie idące wzdłuż Walicowa i pl. Żelaznej Bramy. Niemcom udało się jednak obsadzić ul. Grzybowską od Waliców po Towarową i dawne koszary policji na Ciepłej róg Grzybowskiej.

 

 

28 VIII 1944 r. - poniedziałek

 

Przed świtem licząca ponad 1600 żołnierzy grupa płk.Schmidta przystępuje do ostatecznego szturmu na PWPW. Do godz. 8:30 Niemcy opanowują całą Wytwórnię. W podziemiach mordują rannych, personel szpitala polowego i chroniącą się tam ludność cywilną. Wycofane z PWPW oddziały AK wzmocniły pozycje przy Zakroczymskiej i Rynku Nowego Miasta. "Broda 53" utrzymała się w zakładach i garażach Fiata, "Czata 49" nadal trzymała się w ruinach przy Sapieżyńskiej. 

 

Na południowym odcinku Starówki oddziały mjr."Roga" usiłowały bezskutecznie odzyskać utraconą Katedrę. Zostały jednak zepchnięte aż do Rynku Starego Miasta - powstała przy tym groźba opanowania przez Niemców centrum Starówki i uderzenia na tyły północnych zgrupowań. Baon "Gustaw" utrzymał z trudem barykady na Piwnej i Podwalu, a oddziały kpt."Trzaski" pozycje na ul. Rybaki i Boleść. W kolejnych bombardowaniach ppłk."Radosław" stracił kilkudziesięciu żołnierzy przysypanych pod gruzami zwalonych kamienic. Łączna liczba walczących na Starówce spadła poniżej 2000 żołnierzy.

 

Śródmieście jest pod ostrzałem najcięższego moździerza "Karl". Walki toczą się o Dworzec Pocztowy, fabrykę Bormanna oraz magazyny Hartwiga na Towarowej. Wieczorem w kontrataku baon "Chrobry II" por."Zdunina" opanowuje przejściowo pl. Zawiszy. Z zachodniej części Grzybowskiej wyparto Niemców poza Towarową. W nocy oddział kpt."Żmudzina" powstrzymuje skutecznie silne natarcie niemieckie z Ogrodu Saskiego na linię ul. Królewskiej.

 

 

29 VIII 1944 r. - wtorek

 

Naloty na Stare Miasto powtarzają się co kilkanaście minut. Artyleria burzy obsadzone przez "Brodę 53" zakłady Fiata i kościół Najświętszej Marii Panny, którego ruiny kilkakrotnie przechodzą z rąk do rąk. Baony "Zośka" i "Czata 49" z trudem i przy wielkich stratach utrzymują teren zakładów Fiata. Niemcy zajmują rejon między Wójtowską, Zakroczymską i Przyrynkiem mordując starców i inwalidów ze zbombardowanego schroniska miejskiego. Na południu Starówki Niemcom udaje się poszerzyć stan posiadania: wdzierają się do części Ratusza, Pałacu Blanka i klasztoru Kanoniczek. Odparto ich atak na Bielańskiej.

 

W Śródmieściu-Północ oddział kpt."Żmudzina" skutecznie powstrzymuje silne natarcie niemieckie wyprowadzone z Ogrodu Saskiego w kierunku ul. Królewskiej.

 

Na dalekim Mokotowie kompanie baonu "Oaza" oraz zdziesiątkowane resztki dywizjonu AK "Jeleń" rtm."Jeżyckiego" toczą ciężką walkę na Sadybie. Niemcy zbombardowali oznaczony flagami Czerwonego Krzyża Szpital Elżbietanek.

 

 

30 VIII 1944 r. - środa

 

Po południu alianci ogłosili w radio BBC przyznanie przez rząd J. K. M. praw kombatanckich warszawskim oddziałom AK. Do komunikatu Brytyjczycy dołączyli ostrzeżenie skierowane pod adresem Niemców, że będą tak samo traktować żołnierzy Wehrmachtu, jak ci traktują wziętych do niewoli powstańców warszawskich (owe "groźby" były jedynie brytyjskim posunięciem propagandowym i nic praktycznego z nich nie wynikało... jeńcy niemieccy nadal otrzymywali od Anglików czekoladę, a powstańcy warszawscy byli w dalszym ciągu bezkarnie mordowani).

 

Na Starówce baon "Chrobry I" walczy zawzięcie o utrzymanie ul. Bielańskiej. Wysunięta na przedpole placówka kpt."Zdana" zostaje dotkliwie zbombardowana. Wielu jej obrońców ginie pod gruzami. Niemcy po zajęciu Szpitala Jana Bożego mordują w jego piwnicach ok. 300 rannych i chorych.

 

W Śródmieściu również dają się odczuć skutki nalotów. Pod bombami giną obrońcy placówek na Ceglanej, Żelaznej i pl. Grzybowskim. W nocy wszystkie oddziały staromiejskie przystąpiły do próby przebicia się przez ul. Bielańską i pl. Bankowy w kierunku Śródmieścia-Północ. W efekcie dużego chaosu panującego na powstańczych tyłach (z ukrycia w piwnicach, na ulice wyległy tysiące cywili, którzy dowiedzieli się o przebiciu), natarcie ruszyło z dużym opóźnieniem - dopiero przed godz. 4°° 31 VIII 1944. O przesunięciu godziny natarcia nie zdołano powiadomić grupy por."Piotra" z "Czaty 49", która około godz. 1°° rozpoczęła nieudany desant kanałowy na pl. Bankowy.

 

 

31 VIII 1944 r. - czwartek

 

Próba połączenia Starego Miasta ze Śródmieściem-Północ nie powiodła się. Natarcie wykonane z Banku Polskiego na Bielańskiej załamało się przy wielkich stratach w zabitych i rannych (ok. 150 żołnierzy). Do Śródmieścia, przez będący w rękach niemieckich Ogród Saski, przedostała się jedynie kompania "Rudy" z baonu "Zośka", a z nią kilkunastu żołnierzy ze zgrupowania kpt."Trzaski" oraz ok. 20 z Kedywu "Kolegium A" por."Śnicy".

 

Nad ranem oddziały śródmiejskie, które opanowały w ciężkiej walce rejon pl. Żelaznej Bramy wycofały się na pozycje wyjściowe.

 

Od rana Niemcy rozpoczęli generalny szturm na Starówkę wsparty artylerią i lotnictwem wykonany na wszystkich kierunkach. Stare Miasto znów znalazło się pod ciężkim ogniem, zwłaszcza Luftwaffe, której samoloty dokonywały bombardowań co godzinę. W zbombardowanym kościele Sakramentek na Nowym Mieście ginie ok. 1000 osób.

 

Pierwsze ciężkie bomby spadły celnie na Pasaż Simonsa przy Nalewkach zawalając całkowicie 6-cio piętrowy gmach, w którym kwaterował baon "Chrobry I" mjr"Sosny"; następny nalot zburzył sąsiedni budynek Szkoły Powszechnej, również będący miejscem postoju powstańców. Skutki tych dwóch nalotów były katastrofalne dla baonu "Chrobry I". W gruzach Pasażu i szkoły zginęło około 300 żołnierzy z kompanii por."Lisa", ppor."Prawdzica", por."Klima" i ppor."Jacka"; zasypany został także w podziemiach sanitariat baonu wraz z rannymi.

 

W nocy 31 VIII/1 IX następuje początek ewakuacji Grupy "Północ" kanałami do Śródmieścia i na Żoliborz. Akcję kontynuowano również przez następny dzień.

 

 

1 IX 1944 r. - piątek

 

Na Starym Mieście trwa ewakuacja żołnierzy z bronią i bez broni kanałami do Śródmieścia. W ciągu dnia tysiące zmęczonych ludzi wychodzą z kanału włazem przy zbiegu Nowego Światu i Wareckiej. O świcie Niemcy atakują z Bielańskiej ul. Długą. Atak, w którym tracą ok. 100 żołnierzy zostaje odparty.

 

Komplikuje się sytuacja na południowych odcinkach Warszawy. Na Sadybie ciężkie bomby burzą Fort Legionów Dąbrowskiego - ginie dowódca obrony Fortu kpt. dr "Jaszczur". Kompania K-1 z pułku AK "Baszta" idąca od al. Sobieskiego na pomoc Sadybie zostaje odrzucona i ponosi duże straty w zabitych i rannych.

 

 

 

2 IX 1944 r. - sobota

 

W nocy z 1/2 Niemcy zniszczyli Kolumnę Zygmunta na pl. Zamkowym. Całą noc trwa ewakuacja obrońców Starówki prowadzona wg ustalonej kolejności. Do głównego włazu na pl. Krasińskich wchodzą kolejno zgrupowania: "Róg", "Sosna", "Gozdawa" i jako ostatnie, od godz. 5°° rano "Radosław". Straż tylną stanowi oddział wydzielony z baonu "Parasol" i pluton ze 104. kompanii Syndykalistów Polskich. Trafiony bombami gmach Sądu Apelacyjnego przy pl. Krasińskich wali się, jego gruzy zasypują właz do kanału przerywając ewakuację oddziałów AK. Tylko części żołnierzy udało się dotrzeć do innych włazów na ul. Długiej i Miodowej. Około 200 żołnierzy pozostaje odciętych na Starówce (m.in. resztki baonu harcerskiego "Wigry") dzieląc los ludności cywilnej. 

 

Po kilkugodzinnym ostrzale opuszczonych pozycji staromiejskich, Niemcy wkraczają w gruzy dzielnicy. Następuje mordowanie rannych i ludności cywilnej (ok. 7000 ofiar). Zastrzelono i spalono rannych m.in. ze szpitali przy ulicach: Freta 10, Długiej 7, Podwale 25 ("Krzywa Latarnia"), Podwale 46 ("Czarny Łabędź"), Miodowej 23, Kilińskiego 1/3 i w kościele św. Jacka.

Pod koniec dnia płonęły już wszystkie powstańcze szpitale, niektóre Niemcy podpalili z rannymi w środku nie pozwalając personelowi na ich ewakuację...

 

Po dwóch dniach ciężkich walk Niemcy opanowali Sadybę, część powstańców wycofała się na Sielce, wszystkich wziętych do niewoli Niemcy wymordowali. W ruinach Fortu Dąbrowskiego do ostatka broni się kompania K-1 z "Baszty". Po zajęciu Starówki Niemcy odzyskali płynność komunikacyjną przez most Kierbedzia. Teraz von dem Bach nakazuje swoim oddziałom "oczyszczenie" dalszych dzielnic położonych nad Wisłą.

 

Powstańcy zdobywają gmach YMCA przy ul. Konopnickiej. Na listach i przesyłkach pojawiają się pierwsze znaczki Powstańczej Poczty Polowej AK.

 

 

Z kanału na Wareckiej wyszli obrońcy Starówki...

 

 

3 IX 1944 r. - niedziela

 

Natarcie niemieckie na Powiśle i Śródmieście-Północ. W szturmie biorą udział wypróbowane na Starówce oddziały płk.Schmidta i brygada SS-"Dirlewanger". Po przybyciu ze Starówki oddziałów AK, dowodzenie Powiślem objął mjr."Róg". Silnym ostrzałem artyleryjskim Niemcy "przygotowują grunt" pod teren mającego nastąpić szturmu generalnego. Równocześnie wzmaga się ich nacisk na pozycje w Śródmieściu-Północ. Piechota niemiecka naciera ostro na ul. Traugutta, Mazowiecką, Królewską i odcinek Grzybowskiej od Wroniej i Ciepłej.

 

 

4 IX 1944 r. - poniedziałek

 

Przestała pracować Elektrownia Miejska zniszczona ogniem artyleryjskim i nalotami Luftwaffe. Przed południem do szturmu na Powiśle rusza piechota niemiecka. Silne oddziały posuwają się równolegle trzema ulicami: Wybrzeżem Kościuszkowskim, Dobrą i Browarną. Po kilku godzinach następuje kolejny atak, który doprowadza do zajęcia przez Niemców gmachu Zarządu Wodociągów przy ul. Lipowej. Z największym trudem powstańcom udaje się powstrzymać dalsze postępy niemieckich grup szturmowych. Niemcy podpalają część domów, co utrudnia ich dalszą obronę. W związku z tym kpt."Krybar" zarządził ewakuację ludności cywilnej z zagrożonych rejonów na teren Śródmieścia-Północ.

 

W nocy z 4/5 IX następuje przegrupowanie Kedywu KG na Górny Czerniaków, ppłk."Radosław" obejmuje po kpt."Krysce" dowodzenie tą dzielnicą - "Kryska" zostaje jego zastępcą. Wieczorem wywiązuje się zacięta walka o płonący Szpital św. Łazarza na ul. Książęcej w pobliżu pl. Trzech Krzyży. Pomiędzy niemiecką piechotą nacierającą z terenu Muzeum Narodowego a kompanią "Motyla" z baonu "Czata 49" dochodzi do ostrej wymiany ognia, teren szpitala nadal pozostaje w polskich rękach. W tym czasie kompania "Rudy" z baonu "Zośka" dowodzona przez por."Morro" obsadziła drukarnię słynnej firmy wydawniczej Michała Arcta na Czerniakowskiej 225.

 

 

5 IX 1944 r. - wtorek

 

Silny ostrzał z wszelkiego rodzaju broni na Powiślu. Niemcy atakują z trzech stron równocześnie chcąc za wszelką oczyścić tę dzielnicę z oddziałów AK. Piechota niemiecka obsadza potężny gmach Państwowego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych przy ul. Kopernika. Następnie Niemcy zajmują ul. Sewerynów, Oboźną i Leszczyńską gdzie ginie ok. 150 obrońców z kompanii AK por."Poboga". Wieczorem ruiny Elektrowni opuszczają żołnierze kpt."Cubryny". Dowódcy obrony Powiśla - mjr."Róg" i kpt. "Krybar", nakazali wykonanie dodatkowych połączeń ze Śródmieściem-Północ, w tym wypadku chodziło o to, żeby na czas ewakuować ludność cywilną.

Na styku Śródmieścia-Płd i Czerniakowa pozycje na skarpie w kierunku ul. Frascati i rejon ul. Książęcej obsadzają pododdziały z "Czaty 49" i resztki "Miotły".

 

Zbombardowanie gmachu PKO, w którym było miejsce pobytu KG AK. Jedna z bomb wpadła do szybu windy i eksplodowała w podziemiach gmachu powodując duże straty w zabitych i rannych.

 

 

6 IX 1944 r. - środa

 

Niemcy szturmują od wschodu, północy i południa pozycje AK na Powiślu. Natarciu towarzyszy ciężkie bombardowanie. Wieczorem już całe Powiśle znajduje się w rękach niemieckich. Powstańcy wycofują się do Śródmieścia-Północ.

 

KG AK przechodzi na nowe miejsce postoju: niedawno zdobyty budynek "małej PAST-y" przy ul.  Piusa XI. Tego dnia oprócz bomb zrzucanych na Powiśle, Śródmieście i Czerniaków, Niemcy zrzucili kilkanaście tysięcy ulotek wzywających ludność cywilną do opuszczenia Warszawy w dniach 7 i 8 IX. Ulotki podpisane przez von dem Bacha mówiły też, że na czas ewakuacji (6°°-8°° rano) wojska niemieckie wstrzymają ogień.

 

 

7 IX 1944 r. - czwartek

 

Po zajęciu Powiśla Niemcy przypuszczają generalny szturm na Śródmieście-Północ, ciężkie walki toczą się w rejonie Nowego Światu, Chmielnej i pl. Napoleona. Piechota niemiecka usiłuje opanować linię ul. Królewskiej i pl. Grzybowski. Na Nowym Świecie kilka domów przechodzi z rąk do rąk. 

 

Przy użyciu dział szturmowych Niemcy usiłują zniszczyć barykadę przecinającą al. Jerozolimskie - jedyne połączenie Śródmieścia-Północ z południem miasta. Z zamiarem podzielenia Warszawy na część północną i południową, Niemcy, aż trzykrotnie wyprowadzają ataki na al. Jerozolimskie: od strony hotelu "Polonia", i równocześnie Nowogrodzką, Widok i Chmielną. Udaje im się opanować kilka domów na ul. Nowogrodzkiej w pobliżu Marszałkowskiej. W ten sposób zapewniają sobie panowanie nad ważnym skrzyżowaniem Marszałkowska - al. Jerozolimskie. Przedstawiciele PCK podjęli rozmowy z Niemcami na temat wyjścia ludności cywilnej z miasta.

 

 

8 IX 1944 r. - piątek

 

Między godz. 12°° a 14°° umilkła artyleria niemiecka umożliwiając kilku tysiącom warszawiaków opuszczenie miasta. Po dwugodzinnym zawieszeniu ognia Niemcy próbując działać przez zaskoczenie usiłują wedrzeć się w głąb Śródmieścia. Silny nacisk z kierunku Nowego Światu i Królewskiej. W efekcie powstańcy opuszczają gmach Komendy Policji na Krakowskim Przedmieściu. 

 

Oddziały niemieckie wdzierają się ul. Warecką i docierają do bezpośredniego zaplecza Poczty Głównej oraz ul. Świętokrzyską od Nowego Światu do ul. Czackiego. W boju z rąk do rąk przechodziły zabudowania "Plutona" i "Haberbuscha" na Ciepłej i Ceglanej. Z Marszałkowskiej i Nowego Światu ataki na przecinającą al. Jerozolimskie barykadę - jedyne połączenie Śródmieścia-Północ z południową częścią miasta.

 

 

9 IX 1944 r. - sobota

 

KG AK uznała położenie miasta za beznadziejne i zgodziła się na pertraktacje przedstawicieli PCK z Niemcami, mające na celu ewakuację ludności cywilnej z miasta. Niemcy wysunęli propozycję kapitulacji AK odrzuconą przez KG. Między 6°° a 8°° nastąpiło zawieszenie ognia. Łącznie tego i poprzedniego dnia Warszawę opuściło ok. 8000 ludzi. 

 

Punktualnie o 8°° Niemcy przystępują do szturmu. Ze szczególną zaciętością atakują północną część Śródmieścia. Na miejsce dowodzącego tym odcinkiem ciężko rannego mjr."Sosny" (zmarł 11 IX) mianowano płk."Tanguza". Między Nowym Światem a Bracką nieprzyjaciel mocno trzyma zdobyte uprzednio domy, zajmuje także narożnik al. Jerozolimskich i Brackiej zagrażając bezpośrednio przejściu przez Aleje.

 

Na Czerniakowie oddziały "Radosława" i "Kryski" (łącznie ok. 1100 żołnierzy) obsadziły tereny w pobliżu al. 3 Maja, utrzymując przez Książęcą łączność ze Śródmieściem Płd.

 

 

10 IX 1944 r. - niedziela

 

Za Wisłą rusza natarcie 1 Frontu Białoruskiego. Obok 47. Armii (sowieckiej) do boju o warszawskie przyczółki na Wiśle ruszyła 1. Armia Wojska Polskiego dowodzona przez gen.dyw.Zygmunta Berlinga. Tymczasem w Śródmieściu toczyły się zacięte walki. Oddziały kpt."Gozdawy", który zastąpił rannego mjr."Roga", walczyły o domy pomiędzy Nowym Światem a rejonem pl. Napoleona i Bracką. 

 

W natarciu na Pocztę Główną udało się Niemcom opanować duży dom przy ul. Wareckiej nr 11. Kontratak kpt."Prusa" odrzucił Niemców. Przedarto się do ruin Poczty Głównej i wzmocniono ich obsadę. Ataki niemieckie odparte zostały także przez załogę Dworca Pocztowego - newralgicznego punktu w Alejach Jerozolimskich.

 

Trwają rozmowy ze stroną niemiecką na temat warunków kapitulacji AK.

 

 

11 IX 1944 r. - poniedziałek

 

Początek niemieckiego ataku na Górny Czerniaków. W wyniku natarcia niemieckiego od strony Stacji Pomp na Czerniakowskiej oraz z Parku Sobieskiego, oddziały AK zmuszone są do opuszczenia odcinka ul. Rozbrat między Łazienkowską a Przemysłową. Zdołano utrzymać Przemysłową, zbieg Czerniakowskiej z Łazienkowską i Port Czerniakowski. Odparto uderzenia niemieckie z kierunku skarpy na ul. Książęcą - jedyne połączenie Czerniakowa ze Śródmieściem-Południe pozostało w rękach polskich.

 

Zerwanie rozmów kapitulacyjnych z powodu niedostatecznych gwarancji dla powstańców, alianckich obietnic wzmożonej pomocy lotniczej i ruszenia frontu za Wisłą.

 

 

12 IX 1944 r. - wtorek

 

Ciężkie walki na Czerniakowie. Ataki na gmach ZUS przy ul. Czerniakowskiej zmuszają powstańców do ewakuacji rannych na ul. Okrąg 2. Ciężko rannego kpt."Kryskę" zastępuje kpt."Tur". Na północnym odcinku "Czata 49" broni się w Gazowni przy ul. Ludnej. Wieczorem Niemcy zajmują część skarpy od ul. Frascati do Książęcej. W polskich rękach pozostała tam jedynie placówka w gmachu YMCA przy ul. Konopnickiej. 

 

Trwają walki o Szpital św. Łazarza na Książęcej, który po południu zostaje ostatecznie utracony. Po zajęciu szpitala Niemcy praktycznie odcinają Czerniaków od Śródmieścia. Von dem Bach tego dnia wstrzymał wszelkie działania bojowe w pozostałych dzielnicach cały nacisk kierując na Czerniaków.

 

 

13 IX 1944 r. - środa

 

W związku z zagrożeniem Pragi Niemcy wysadzają w powietrze warszawskie mosty: Poniatowskiego, Kolejowy i Kierbedzia. Główny niemiecki nacisk tego dnia koncentruje się ponownie na Górnym Czerniakowie. Przy użyciu artylerii, czołgów, dział szturmowych i "Goliatów" zaatakowali z wszystkich kierunków. Oddziały AK zmuszone zostały do opuszczenia Portu Czerniakowskiego i obsadziły parzystą stronę ul. Łazienkowskiej. Zdziesiątkowane oddziały rannego kpt."Tura" wycofały się z płonących bloków na ul. Przemysłowej w kierunku ul. Zagórnej. Niemcy po zajęciu ul. Przemysłowej zaczęli przenikać na ul. Fabryczną. W polskich rękach pozostał odcinek ul. Rozbrat między Przemysłową a Fabryczną. 

 

Na Ludnej, po opanowaniu Gazowni, wschodnie formacje SS przystąpiły do ataku na budynek ZUS, w którym pozostała tylko część rannych i pluton ppor."Xięcia" z "Zośki". Z powodu braku wody nie udało się ugasić płonącego gmachu. Kilkudziesięciu rannych zginęło tu w płomieniach, ok. 120 ludzi udało się ewakuować. W zajętej części gmachu ZUS Niemcy wymordowali rannych i chroniącą się tam ludność cywilną. 

 

Po całodobowej walce utracono ostatecznie budynki Szpitala św. Łazarza na Książęcej. Tym samym przestało istnieć połączenie między Czerniakowem a Śródmieściem-Południe. Kontratak oddziałów AK nie odzyskał wylotu Książęcej na pl. Trzech Krzyży. W nocy, na Pragę przeprawiła się łączniczka "Ewa" z kompanii "Dysk" Kedywu KG AK. Celem misji było nawiązanie kontaktu ze sztabem 1. Armii Wojska Polskiego.

 

  

14 IX 1944 r. - czwartek


1. DP im. Tadeusza Kościuszki zajęła Pragę. Dalszy silny nacisk Niemców na Czerniaków zmusza oddziały "Radosława" do opuszczenia domu przy Czerniakowskiej 150 i wycofania się w kierunku Zagórnej. Zdołano powstrzymać niemieckie natarcia na odcinku Czerniakowskiej między Mączną a Zagórną. W tej ciężkiej sytuacji ppłk."Radosław" postanawia skoncentrować swoje oddziały bliżej brzegu Wisły, aby w ten sposób zabezpieczyć teren, na którym armia sowiecka mogłaby założyć przyczółek. Zgrupowanie Kedywu i oddziały "Kryski" skoncentrowały się na niewielkim obszarze ograniczonym ulicami: Okrąg, Czerniakowską i Zagórną.

W Śródmieściu-Południe oddziały powstańcze ponawiają próbę odbicia Szpitala św. Łazarza. Powstrzymano tu silny niemiecki kontratak.

Wódz Naczelny awansuje płk."Montera" do stopnia gen. brygady. Równocześnie stopnie generalskie otrzymują "Grzegorz" - szef sztabu KG AK i "Łaszcz" - komendant Obszaru Warszawskiego AK.

 

 

15 IX 1944 r. - piątek

 

Nad ranem, na czerniakowski brzeg przeprawia się patrol zwiadu 9. pp z 3. DP. Wieczorem patrol powraca na Pragę z mjr."Kmitą", oficerem łącznikowym ppłk."Radosława". W nocy przeprawia się na warszawski brzeg I baon 9. pp 3. DP - ok. 300 dobrze uzbrojonych żołnierzy.

Wyparcie powstańców z Sielc, linią obrony Mokotowa stała się ul. Belwederska. Obrona Czerniakowa obejmuje teren ograniczony ulicami: Ludną - Okrąg - Czerniakowską - Zagórną.

 

Przez cały dzień trwają silne ataki grupy gen.Rohra wspartej brygadą SS Dirlewangera na pozycje kpt."Kryski" i ppłk."Radosława". Resztki "Zośki" i "Parasola" bronią terenów nad Wisłą. Niemcy, wspierani lotnictwem, czołgami i bronią ciężką za wszelką cenę starają się odrzucić powstańców od linii Wisły.

 

 

16 IX 1944 r. - sobota

 

Pierwsze zrzuty pomocy dla powstańców wykonują sowieckie samoloty. Od rana czerniakowskie oddziały AK wzmocnione żołnierzami 9. pp odpierają silne ataki niemieckie. Ogień artylerii i dział szturmowych niszczy bezustannie Solec i Wilanowską. Nacierając od ul. Górnośląskiej i Cecylii Śniegockiej, Niemcy wdzierają się do budynków po parzystej stronie Czerniakowskiej, następnie obsadzają czteropiętrowy dom przy Zagórnej nr 16, szturmem zdobywają posesję przy ul. Idźkowskiego 5/7. 

 

Po nieparzystej stronie ul. Zagórnej Niemcom udało się wtargnąć do szpitala powstańczego Zagórna 9, gdzie mordują rannych, część wyprowadzają do siedziby Gestapo w al. Szucha. Resztki baonów "Zośka", "Czata 49" i żołnierze 9. pp zaciekle bronią pozycji przy ul. Okrąg. Zostają wyparci z gmachu PKO, ale udaje im się utrzymać barykady na Okrąg i Solcu zamykające dostęp w głąb dzielnicy z kierunku północnego. Zza Wisły nie dociera kolejna fala desantu mogącego rozszerzyć przyczółek.

 

 

17 IX 1944 r. - niedziela

 

Przed świtem ląduje na warszawskim brzegu kolejna część 9. pp. W sumie w ciągu dwóch dni przeprawiło się ok. 1200 żołnierzy. Po wylądowaniu, wraz z oddziałami AK, żołnierze zajmują pozycje obronne w domach na ul. Idźkowskiego i Zagórnej. Wieczorem połączone siły: AK i  "berlingowców" przystępują do szturmu na dom Idźkowskiego 5/7, co umożliwiło ewakuację rannych ze szpitala przy Zagórnej 9. Część rannych udało się przeprawić na wschodni brzeg.

 

Żoliborz - podobnie jak i Mokotów - pozostaje w ciągu dnia pod nękającym ogniem niemieckiej artylerii. Działania niemieckie przeciwko powstańcom tych dzielnic jednak zostały zawieszone w związku z trudną dla Niemców sytuacją na przyczółku czerniakowskim. Główny ich wysiłek zostaje skierowany właśnie tam.

 

W nocy z Pragi rusza desant 1. AWP skierowany na Żoliborz.

 

 

18 IX 1944 r. - poniedziałek

 

O godz. 14°° nad Warszawą pojawiły się "latające fortece" z 8. Armii Powietrznej USA, zrzucono 1284 zasobników z bronią i amunicją. Powstańcy zdobyli jedynie 188 sztuk, reszta "zasiliła" Niemców...

 

Na Czerniakowie od rana toczyła się ciężka walka o dom przy ul. Idźkowskiego 5/7. Przeciwnatarcie prowadził kpt.Olechnowicz z 3. DP. Został ranny i ewakuowany na praski brzeg. Dowodzenie po nim objął kpt."Motyl" z baonu "Czata 49" (był to jedyny przypadek podporządkowania żołnierzy 1. AWP oficerowi Armii Krajowej). W tym samym czasie piechota niemiecka przedarła się przez gruzy Fabryki Ultramaryny, aż pod siedzibę dtwa 9. pp na Solec 39, zamierzając przebić się do wybrzeża Wisły i rozciąć przyczółek na dwie części. Atakujących odrzuciła 3. kompania moździerzy 1. AWP, dowodzona przez por. Janinę Błaszczak. 

 

Niemcy podpalili szpital powstańczy przy ul. Solec 41, z którego nie pozwolili ewakuować rannych - w płomieniach zginęło tam ok. 60 rannych i sanitariuszek AK. Baon "Zośka" opuścił zniszczony "Goliathami" dom przy ul. Okrąg 2.

 

 

19 IX 1944 r. wtorek

 

Na Czerniakowie silne niemieckie natarcie wzdłuż ul. Wilanowskiej i Zagórnej. Przy wsparciu lotnictwa i artylerii Niemcy opanowali kilka domów na Idźkowskiego, Zagórnej i Solcu. Mieszkańców i rannych wymordowali. Połączone oddziały AK i "berlingowców" odbiły w kontrataku dom przy Idźkowskiego 5/7. W rękach polskich na Czerniakowie pozostaje część wybrzeża Wisły od Zagórnej do klubu "Syrena" oraz kilka kamienic na Wilanowskiej. Ppłk."Radosław" rozpoczyna częściową ewakuację swoich oddziałów kanałami na Mokotów.

 

Pozostała na Czerniakowie grupa skrajnie wyczerpanych akowców dowodzonych przez kpt."Jerzego" z "Zośki" organizuje obronę w domach nr: 1, 4, 5, 6 i 8 przy ul. Wilanowskiej.

Część powstańców wpław przeprawia się przez Wisłę.

 

Sowieckie samoloty bombardują niemieckie pozycje przekazane im przez dowództwo AK. "Przypadkowo" bombardują również polskie punkty oporu...

 

 

20 IX 1944 r. - środa

 

Utworzenie Warszawskiego Korpusu AK pod d-twem gen. bryg."Montera". Komenda Główna AK i Komendy Obwodów ujawniły nazwiska oficerów wychodząc tym samym z konspiracji. Nie ujawniono jedynie nazwisk oficerów II rzutu KG, którzy nadal mieli pozostawać w konspiracji. Odziały Śródmieścia przemianowano na 28. DP AK im. Stefana Okrzei, Żoliborza na 8. DP AK im. Romualda Traugutta, a Mokotowa na 10. DP im. Macieja Rataja. Było to posunięcie, które faktycznie przygotowywało wyjście do niewoli powstańców warszawskich. Miało to uchronić poddających się żołnierzy AK przed rozstrzelaniem po kapitulacji.

 

Z Czerniakowa na Pragę ewakuowano ciężko rannego kpt."Kryskę". Ppłk."Radosław" z częścią swoich żołnierzy dotarł kanałami na Mokotów. Nadal trwają ciężkie walki na ul. Wilanowskiej. Resztki oddziałów Kedywu i "berlingowcy" odpierają ataki wzdłuż tej ulicy. Walki wręcz toczą się wewnątrz domu Idźkowskiego 5/7. Niemcy z opanowanych domów spędzają ludność do magazynów "Społem" na Czerniakowskiej. Tam rozstrzeliwują wszystkich młodych mężczyzn. Młode kobiety, które w ich ocenie "mogły brać udział w powstaniu" zostają bestialsko powieszone.

 

 

21 IX 1944 r. - czwartek

 

Od rana rozwija się kolejne niemieckie natarcie prowadzone wzdłuż ul. Wilanowskiej. Niemcy z wielkim trudem zdobywają domy 3/5, 6 i 4. W zajętym domu Wilanowska 5 mordują rannych - ginie tam m.in. kpt."Topolnicki", dowódca kompanii w brygadzie "Broda 53".

 

Ostatecznie w polskich rękach pozostają tylko dwie zniszczone bombami kamienice: Wilanowska 1 i przyległa do niej Solec 53 oraz odcinek ok. 200 metrów brzegu Wisły.

 

Powstańcy oczekując obiecanego desantu 1. AWP, opuszczają płonące domy i zajmują okopy na wybrzeżu Wisły. Zapowiedziana pomoc znowu nie nadchodzi. Kpt."Jerzy" w ostatniej powstańczej reducie na Wilanowskiej 1 dowodzi grupą ok. 80-ciu, w większości rannych AK-owców, wspieranych przez niedobitki "berlingowców" mjr.Łatyszonka, szefa sztabu 9 pp. 

 

Obrońcom brakuje już wszystkiego: amunicji, żywności, nawet wody, po którą wieczorami organizowane są ryzykowne wyprawy nad rzekę. Nie ma już środków opatrunkowych i lekarstw. Ranni, którymi już właściwie nikt się nie zajmuje, zdani są na powolną śmierć... Załamani powstańcy myślą już jedynie o ocaleniu własnego życia. Tylko najsilniejsze jednostki zdobywają się na dowodzenie całością, pomaganie innym...

 

 

22 IX 1944 r. - piątek

 

Od świtu rozpoczął się kolejny szturm niemiecki na ostatnie pozycje powstańczego Czerniakowa. Po odpartym ataku, we wczesnych godzinach rannych do pozycji polskich zbliżyli się niemieccy parlamentariusze z propozycją kapitulacji dzielnicy. Ostatecznie ustalono jedynie zawieszenie ognia między godz. 8°° a 9°°. W tym czasie z Czerniakowa ewakuowano część ludności cywilnej i rannych. Tymczasem z prawej strony Wisły do obrońców dociera kolejna obietnica pomocy. Ewakuacja powstańców i "berlingowców" na prawy brzeg ma nastąpić ok. godz. 22°°. Również i ta pomoc nie nadchodzi... Ponownie kilku powstańców przepływa Wisłę. 

 

W tej sytuacji, w nocy kpt. Jerzy" i mjr Łatyszonek z 9. pp decydują się na przebicie do Śródmieścia Płd. W efekcie udaje się to jedynie dwóm małym grupkom. W pierwszej z nich jest kpt."Jerzy". Mjr Łatyszonek do Śródmieścia nie dotarł - wraz ze swoimi żołnierzami poddał się Niemcom. Czerniakowskie oddziały AK, pod wieczór liczące ok. 70 żołnierzy, praktycznie nie są już zdolne do dalszej obrony. po opuszczeniu domu Solec 53 grupują się na Wilanowskiej 1.

 

 

23 IX 1944 r. - sobota

 

Zajęcie przez Niemców Górnego Czerniakowa. Ponad 200 rannych powstańców, łączniczek i sanitariuszek SS-mani powiesili lub rozstrzelali. Resztę pognano w kierunku al. Szucha.

Wzmaga się niemiecki napór na Mokotów. Dzielnica ta, po upadku Górnego Czerniakowa, staje się kolejnym celem dla korpusu von dem Bacha. Do akcji włączają się nowe niemieckie jednostki - w tym elementy z 19. i 25. DPanc oraz spad-panc. dywizji "Hermann Göring".

 

Luftwaffe bombarduje rejon al. Niepodległości.

 

Zaostrza się również wymiana ognia w "kotle północnym". Niemcy przygotowują się do ataku na Żoliborz, tam też przegrupowuje się dodatkowe oddziały mające blokować tę dzielnicę.

 

 

24 IX 1944 r. - niedziela

 

1. Armia Wojska Polskiego przechodzi do "czynnej obrony". Niemcy atakują Górny Mokotów, ciężkie walki w rejonie Królikarni, którą powstańcy ostatecznie utracili. Od godz. 7:45 Niemcy obłożyli Mokotów ogniem całej posiadanej ciężkiej artylerii. Gen.Günter Rohr wyznaczony na dowódcę ataku postanowił uderzyć z dwóch kierunków równocześnie: z południa i z zachodu. 

 

Do szturmu ruszyły wszystkie podległe mu formacje wsparte czołgami i lotnictwem. Większość ataków Polacy krwawo odparli, jednak niemieckim oddziałom udało się zdobyć wysuniętą placówkę na Puławskiej 162 i mimo zaciętego oporu kompanii baonu "Bałtyk", dotarli do linii ul. Ksawerów. 

 

Wieczorem Niemcy ponowili atak na szkołę przy ul. Woronicza nr 6. Ten atak również został odparty po walce wręcz. Na wschodnim odcinku obrony Mokotowa powstańcy pod naporem czołgów opuścili pozycje na ul. Konduktorskiej. Walczący tu baon "Oaza" - "Ryś" poniósł ciężkie straty w ludziach. W nocy baon "Bałtyk" podjął nieudaną próbę odbicia Królikarni.

 

 

25 IX 1944 r. - poniedziałek

 

Rano Niemcy przysyłają do komendanta Mokotowa ppłk."Karola" parlamentariuszy (wziętych do niewoli oficerów AK) z propozycją kapitulacji. Na propozycję nie udzielono żadnej odpowiedzi. Gen.Rohr po raz kolejny wysyła swoje oddziały do ataku. Walki nabierają niespotykanej dotąd na Mokotowie zaciętości: szkoła na Woronicza tego dnia przechodzi z rąk do rąk siedem razy! 

 

Dowodził tam osobiście dowódca "Baszty" ppłk."Daniel". Natarcie czołgów od strony zachodniej odrzuciły baon "Olza" z linii al. Niepodległości - Naruszewicza - Lewicka w kierunku ul. Krasickiego. Skoncentrowanie na Mokotowie dużych sił i środków przynosi Niemcom sukcesy terytorialne. 

 

Z godziny na godzinę kurczy się broniony przez AK obszar. Nocne kontrataki kończą się wielkimi stratami w zabitych i rannych. Brakuje amunicji, żywności, wody i środków sanitarnych. Mając na uwadze chęć ocalenia swoich oddziałów przed zagładą i nie widząc dalszego sensu obrony, ppłk."Karol" podejmuje w nocy samowolną decyzję opuszczenia Mokotowa.

 

Ginie Eugeniusz Lokajski, lekkoatleta, olimpijczyk, żołnierz AK, autor licznych zdjęć z powstańczej Warszawy.

 

 

26 IX 1944 r. - wtorek

 

Ok. godz. 4°° rano rozpoczęła się ewakuacja - wbrew rozkazowi gen."Montera" - mokotowskich oddziałów AK. Jako jedni z pierwszych do kanałów zeszli ranni żołnierze "Radosława", przybyli tu 20 IX. Po nich, do kanałów weszło ok. 30 żołnierzy PAL, którzy jednak po jakimś czasie wrócili, gdyż okazało się, że Niemcy zasypali część kanałów. Ewakuację wstrzymano do czasu odnalezienia nowej trasy do Śródmieścia. W tym czasie pozostałe oddziały broniły przed niemieckim naporem rejonu ostatniego włazu przy ul. Bałuckiego - walczyła tu m.in. drużyna z baonu "Parasol" i żołnierze z "Czaty 49". W pozostałych dzielnicach Niemcy nie przejawiają tego dnia większej aktywności koncentrując się na swoim głównym celu: opanowaniu Mokotowa.

 

 

27 IX 1944 r. - środa

 

Po dotarciu do Śródmieścia ppłk."Karol" otrzymuje rozkaz powrotu z wojskiem do opuszczonej dzielnicy. Wykonanie tego rozkazu jest już jednak niemożliwe...

 

O godzinie 13°° Mokotów skapitulował.

 

Na ul. Dworkowej pod nr 3-5 (komenda żandarmerii na Powiat Warszawski) policjanci z Schutzpolizei wymordowali ok. 120 żołnierzy AK, którzy zabłądzili w kanałach w czasie ewakuacji Mokotowa i po kilkudziesięciu godzinach morderczego marszu omyłkowo wyszli z włazu na terenie zajętym przez Niemców.

 

nieszczęśnik, który zabłądził w kanałach i wyszedł na terenie zajętym przez Niemców.

 

Chwila odbierania broni [MP-40].

 

Przez całe lata, to słynne zdjęcie było źle podpisywane.

Ówcześni wydawcy opisywali uwiecznioną przez samych Niemców scenę jako... ocalenie!

 

W Śródmieściu zniszczono kilka stanowisk niemieckich karabinów maszynowych w al. Ujazdowskich i al. Jerozolimskich obok potężnego gmachu BGK. W ciągu dnia odparto niemiecki wypad na Książęcą. W północnej części dzielnicy odparto również niemieckie próby wtargnięcia w ul. Łucką i Pańską.

 

Na Żoliborzu dowodzący obroną dzielnicy ppłk."Żywiciel" odrzuca propozycje kapitulacji.

 

W Kampinosie Niemcy rozpoczynają operację "Sternschnuppe" ("Spadająca Gwiazda"), której celem jest likwidacja kampinoskiego ugrupowania AK, którym od 16 sierpnia dowodzi mjr."Okoń".

 

 

28 IX 1944 r. - czwartek

 

Po upadku Mokotowa Niemcy mają przeciwko sobie już tylko dwie izolowane i oddalone od siebie dzielnice. Tego dnia von dem Bach nakazuje generalny szturm na Żoliborz. Na dzielnicę, w której znajdowało się ok. 1500 uzbrojonych żołnierzy AK natarły silne oddziały niemieckie wzmocnione dodatkowo przez 19. i 25. dywizje pancerne. Niemieckie wojska północnego ugrupowania liczyły w chwili szturmu ponad 8000 doskonale uzbrojonych żołnierzy. Podobnie jak Mokotów, tak i Żoliborz zabudowany był luźno, co znacznie utrudniało powstańcom obronę, a Niemców nie krępowało w użyciu oddziałów pancernych i prowadzeniu ostrzału artyleryjskiego. Mimo twardej obrony zdobycie Żoliborza było już jedynie kwestią godzin.

 

Przed południem oficerowie KG AK ppłk."Zyndram" i por."Sas" (tłumacz) przeprowadzają rozmowy z SS-Obergruppenführerem von dem Bachem. Rozmowy mają na celu wysłuchanie postulatów niemieckich dotyczących zakończenia walk w Warszawie. Po powrocie polskich parlamentariuszy, von dem Bach nakazuje rozpoczęcie szturmu ze zdwojoną siłą na wszystkich odcinkach. Miało to na celu ostateczne złamanie polskiego oporu. O godz. 19°° w miejscu postoju KG AK rozpoczęła się trzygodzinna konferencja z udziałem Delegata Rządu na Kraj, na której omawiano niemieckie propozycje. W wyniku narady Komendant Główny AK gen."Bór" podjął decyzję, że rozmowy z Niemcami należy kontynuować...

 

 

29 IX 1944 r. - piątek

 

Od świtu huraganowy ogień pokrywa polskie stanowiska na Żoliborzu. O godz. 6°° do ataku rusza 19. DPanc gen.Källnera wykonując natarcie ul. Krasińskiego, al. Wojska Polskiego i ul. Mickiewicza, a na północy od ul. Potockiej z kierunkiem na pl. Wilsona. Oddziały AK odrzucone z zakładów "Opel" i z Hali Targowej przy ul. Słowackiego, wycofują się do budynków Spółdzielni "Zgoda" na ul. Słowackiego nr 5 i "Zimowe Leże" przy ul. Słowackiego nr 3b. W zabudowaniach klasztoru ss. Zmartwychwstanek atakowanych czołgami, "Goliatami" i bombardowanych przez lotnictwo, do wieczora broniły się oddziały zgrupowania "Żyrafa", dowodzone przez kpt."Witolda". 

 

Po utracie 2/3 żołnierzy, wieczorem kpt."Witold" nakazał odwrót z klasztoru na parzystą stronę ul. Krasińskiego. Na południowym odcinku obrony pluton AK ppor."Żytomirskiego" stoczył ciężką walkę na rogu ul. Felińskiego i al. Wojska Polskiego. Atakujący tutaj Niemcy stracili ponad 50 żołnierzy. Cały dzień trwał równie ciężki bój zgrupowania "Żaglowiec" kpt."Jura". Oddziały obsadzające Gimnazjum im. Józefa Poniatowskiego na ul. Felińskiego i bloki mieszkalne u zbiegu ul. Mickiewicza i Zajączka, pod silnym naporem Niemców wycofały się na północ, zajmując stanowiska na linii ul. Krasińskiego i pl. Wilsona.

 

W Śródmieściu nieprzyjaciel usiłował opanować przez zaskoczenie Nowy Świat, ul. Książęcą i pl. Trzech Krzyży. Po trzygodzinnej walce ataki zostały odparte, a oddziały niemieckie odrzucono na pozycje wyjściowe.

 

Ostatni dzień operacji "Sternschnuppe". Do akcji Niemcy włączyli pociąg pancerny, oddziały kozackie, jednostki zmotoryzowane i pancerne. Bitwa Grupy "Kampinos" pod wsią Budy-Zosiny w rejonie Jaktorowa. Ginie dowódca Grupy mjr."Okoń". Tylko części oddziałów kawalerii AK (około 80 koni) dowodzonych przez por."Dolinę" udaje się wyrwać i po kilku dniach dotrzeć w rejon działania 25. pp AK Podokręgu Piotrków.

 

 

30 IX 1944 r. - sobota

 

Rano, Niemcy bez przygotowania artyleryjskiego, wykorzystując zaskoczenie obsadzają teren Spółdzielni "Zgoda" na ul. Słowackiego 35/43. Następnie, po silnym ostrzale artyleryjskim wyprowadzili silne uderzenie na ul. Słowackiego, Gdańską i pl. Wilsona. Powstańcy usiłują za wszelka cenę utrzymać pozycje na linii Wisły, lecz po informacji, że pomoc ze wschodu została przełożona na godz. 19°°, dalsza akcja zgrupowanych na tym odcinku oddziałów AK zostaje przerwana.

 

Od rana, w sztabie von dem Bacha, płk. dypl. "Wachnowski" prowadzi rozmowy z upoważnienia Komendanta Głównego AK. Treścią rozmów mają być warunki złożenia broni przez załogę Żoliborza. Von dem Bach postanawia wykorzystać okazję i rozszerzyć zakres negocjacji na kapitulację całej Warszawy. 

 

Po południu płk."Wachnowski"" przekazuje ppłk."Żywicielowi" rozkaz złożenia broni. O godz. 18°° następuje kapitulacja Żoliborza. Do godz. 23°° oddziały AK składały broń, następnie odmaszerowały pod niemiecką eskortą na teren "Pionier-Parku" na Powązkach. Polska komisja prowadząca w Ożarowie (sztab von dem Bacha) rozmowy na temat wyjścia ludności cywilnej z Warszawy, uzyskuje zgodę na zawieszenie broni w dniach 1 i 2 X w godzinach od 5°° do 20°°, czyli od świtu do zmierzchu. Niemcy wyznaczają pięć przejść w zachodnich rejonach Śródmieścia, którymi ludność ma opuścić miasto.

 

Wieczorem radio BBC podaje wiadomość, że na miejsce dymisjonowanego gen. Sosnkowskiego, Naczelnym Wodzem Polskich Sił Zbrojnych mianowano Komendanta Głównego Armii Krajowej gen. dyw. Tadeusza "Bora" Komorowskiego.

 

 

1 X 1944 r. - niedziela

 

Pierwszy dzień rozejmu. Zaledwie 8000 osób spośród ludności cywilnej decyduje się na opuszczenie miasta. Wobec beznadziejnej sytuacji, gen. "Bór" spośród oficerów sztabu KG AK wyznacza komisję do prowadzenia rozmów kapitulacyjnych. Żołnierze Armii Krajowej przygotowują się do kapitulacji. Dzień upływa na reperowaniu zniszczonych mundurów, poszukiwaniu ciepłej odzieży, ukrywaniu części broni, archiwów i szukaniu bliskich.

 

O godzinie 19:01 (czasu niemieckiego), tuż po ustaniu zawieszenia broni, Niemcy ze zdwojoną siłą wznawiają morderczy ogień na Śródmieście. Ostrzał artyleryjski, z różnym nasileniem trwa do godziny 5°° następnego dnia.

 

Giną ostatnie ofiary Powstania Warszawskiego...

 

 

2 X 1944 r. - poniedziałek

 

Od godz. 5°° trwa zawieszenie broni. Ze Śródmieścia, przez wyznaczone barykady wychodzą tysiące warszawiaków. Na niektórych odcinkach oddziały poprawiają stanowiska obronne (np. "Chrobry II") przygotowując się do dalszej obrony. Po południu do wszystkich żołnierzy AK, przez łączników K-dy Okręgu, dociera rozkaz o kapitulacji. Oddziały przygotowują się do opuszczenia gruzów stolicy. 

 

Każdy żołnierz, bez względu na stopień i czas służby otrzymuje jednakowy żołd: 1250 zł Banku Emisyjnego i 10 $. Dolary wypłacane są banknotami o nominałach: 20, 50 i 100, w związku z tym, żołnierze muszą dobierać się grupkami żeby móc odebrać żołd. O godz. 20°° czasu niemieckiego (21°° czasu polskiego) następuje podpisanie układu o zawieszeniu broni i kapitulacji Warszawskiego Korpusu AK.

 

 

 

Po 63 dniach bohaterskiego boju, w Warszawie ustają walki, cichną odgłosy wystrzałów...

 

Warszawa kona, mordowana przez oddziały niemieckich zbrodniarzy palących i wysadzających w powietrze dom po domu, ...

 

 

 

Generałowie "Bór" i "Monter" żegnają odchodzących do niewoli żołnierzy AK.

 

 

 

gen. Bór-Komorowski po podpisaniu kapitulacji i Gen. SS Von dem Bach-Zelewski

 

 

 

Bohaterowie Powstania Warszawskiego odchodzą do niewoli...

 

 

 

Podczas dławienia Powstania Warszawskiego: grupa oficerów kozackich w armii hitlerowskiej nad planem Warszawy. W środku stoi mjr Jurij Frołow [szef sztabu brygady RONA Kamińskiego, faktyczny dowódca pułku szturmowego RONA], który poległ 21 sierpnia w czasie ciężkich walk z Powstańcami Warszawskimi o narożny dom na rogu Srebrnej i Towarowej. Na głowach oficerów charakterystyczne "kubanki". Jest to o tyle dziwne, że RONA nie była formacją kozacką.

 

 

Stojący po lewej porucznik rosyjski w kozackiej czapce, rozpoznany jako por. Władimir Spiridonowicz Putin - ojciec

Władimira Władimirowicza Putina, obecnego prezydenta Rosji...

 

 

 

Strona umieszczona na serwerze: praga.warszawa.pl