Wstecz             Praga Północ: Historia              

Zarys historii Pragi

     Historia Pragi sięga  o wiele dalej wstecz, niż jakiekolwiek wzmianki o położonej na przeciwległym brzegu miejscowości.

Wiadomym jest powszechnie, że w dawnych czasach przeprawa przez dość szeroką rzekę, nie mogła odbyć się w dowolnym miejscu. Konieczne było znalezienie dogodnego miejsca, w którym rzeka rozlewa się dość szeroko, prąd nie jest zbyt szybki a nanoszone podłoże umożliwia przejazd konno i wozami. Jednym z dogodnych miejsc od wielu stuleci mającym te zalety, były rozlewiska i łachy Wisły po jej prawej stronie, tuż przed poszerzającymi ją znacznie dopływami Bugu i Narwi. Miejsce to w okresach niskiego stanu rzeki wymoszczano gałęziami i pniami okolicznych drzew (stąd nazwa most) tworząc przejezdny bród (miejscowość Bródno). Łodzie oraz spławiane tratwy, wypełnione rozmaitymi artykułami stanowiącymi podstawę handlu między południem a północą, zmuszone były w tym miejscu zatrzymywać się czasem na kilka tygodni. oczekując na przybór wody w rzece umożliwiający dalszą podróż. Oczywiście załogi tychże lądowały na łagodnym, prawym brzegu Wisły, ponieważ nikt przy zdrowych zmysłach nie miał ochoty wspinać się po drewno na ognisko, na trzydziestometrową skarpę, znajdującą się po przeciwnej stronie rzeki. Tak więc, opadający łagodnie i porośnięty lasem prawy brzeg Wisły, stanowił wymuszone skrzyżowanie drogi wodnej z traktem lądowym, a co za tym idzie, miejsce spotkań handlowców z różnych stron świata. Odbywające się systematycznie zgromadzenia, wymuszone zmianami poziomu wody w Wiśle, stwarzały warunki do powstawania miejsc użyteczności publicznej (zajazdy, gospody, kuźnie, domy publiczne, targowiska i wielorakie punkty usługowe), po których obecnie nic nie zostało. Archeolodzy odnaleźli na Bródnie (między dzisiejszymi ulicami: Św. Wincentego, Malborską i Kondratowicza) resztki zabudowań z X w., a więc z czasów ojca Mieszka I, Siemomysła.

Wykopaliska archeologiczne na obszarze Pragi Pn. świadczą o istnieniu na tym terenie osadnictwa już w czasach prehistorycznych i wczesnośredniowiecznych. Na pocz. X w. na obszarze Bródna powstał zespół grodowy, otoczony wałem, spalony w XI w. Nie został już odbudowany. W tym czasie gł. osadą stał się Kamion, będący punktem przewozu przez Wisłę. Później obok osady targowej - Targowe Wielkie, powstała wieś zwana Pragą. Nazwa jej, a następnie całej dzielnicy wywodzi się od wyprażania lasów w celu uzyskania ziemi uprawnej.

     Po raz pierwszy nazwa Praga występuje w dokumentach z 1432 r. Wsie leżące wówczas na obszarze dzisiejszej Pragi, stanowiły własność książęcą, kościelną albo rycerską. Do księcia należało Bródno, Żerań. Do kościoła Kamion i Targówek. Natomiast Tarchomin, Białołęka, Golędzinów, Załęż i Praga stanowiły własność rycerską. W latach 1568-73 powstał pierwszy stały most na Wiśle (istniejący do 1603 r.). Dzięki istnieniu mostu w 1573 r. mogła się odbyć na polach wsi Kamion wolna elekcja, podczas której wybrano na króla Henryka Walezjusza. W 1583 r. nabył Pragę biskup kamieniecki Marcin Białobrzeski. Nazwana wówczas Pragą Biskupią, rozwinęła się szybko w osadę handlowo rzemieślniczą. W sąsiedztwie Pragi Biskupiej na wykupionych częściowo gruntach wsi Praga, Adam Kazanowski założył jurydykę zwaną Praga Magnacka, a później Praga Książęca, ponieważ w XVIII w. stała się własnością Lubomirskich i Potockich. Na północ od Pragi rozwinęła się osada Golędzinów (o której pierwsze wzmianki pochodzą z 1387 r.), na północny wschód wsie szlacheckie: Targówek, Białołęka i Bródno. Częściowo zachowanymi do dziś śladami ówczesnego rozwoju, był wzniesiony w pierwszej połowie XVII w. kościół bernardynów z kaplicą Loretańską (kościół M. B. Loretańskiej). 10 lutego 1648 r. król Władysław IV przekazał na ręce biskupa kamienieckiego Michała Działyńskiego przywilej miejski oraz pieczęć ,która była wzorem dla herbu miasta Praga. Tutaj biskupi kamienieccy mieli swoją rezydencję. Pobudowano ratusz. Powstały rezydencje chętnie osiedlającej się tu arystokracji i szlachty. Praga była wtenczas ośrodkiem handlu zbożem, drewnem i bydłem. Istniały tu również liczne browary, słodownie, cegielnie, garbarnie i żupa solna.

     

  Warszawa od strony Pragi                                      Widok Pragi z Nowego Zjazdu

     Dalszy rozwój osadnictwa na obszarze współczesnej Pragi został zahamowany przez zniszczenia spowodowane wojnami szwedzkimi. 28-30 VII 1656 r. tj. podczas najazdu szwedzkiego, stoczono tutaj 3 dniową bitwę o Warszawę.

W 1720 r. Praga Magnacka przeszła na własność Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej. W tym czasie następowały liczne powodzie i dziesiątkujące miejscową ludność zarazy. Okres pomyślniejszego rozwoju zaznaczył się dopiero w drugiej połowie XVIII w. (jurydyki XVIII w.)  W 1764 r. Stanisław August kupił Targówek i część Golędzinowa, gdzie założył odrębne miasto zwane Golędzinowem Królewskim. W 1770 r. Praga Biskupia, Praga Książęca, Golędzinów Królewski i Kamion zostały otoczone przeciwmorowym wałem Lubomirskiego. W 1780 r. król wydzierżawił część rozparcelowanego Targówka Szmulowi Zbytkowerowi (Jakubowiczowi), który w krótkim czasie przeorganizował i zmonopolizował cały handel i rzemiosło Pragi. W latach 1791-94 obszar ten oraz Skaryszew przyłączono do Warszawy, ogółem 1469 ha, 10000. mieszkańców (10% ogólnej liczby ludności ówczesnej Warszawy).

     U schyłku powstania kościuszkowskiego (4 XI 1794 r.) rozegrała się w obronie Pragi krwawa bitwa. Spowodowała ona duże zniszczenia. W celu zwiększenia pola obstrzału spalono Bródno i Targówek. Wojska rosyjskie po zdobyciu szturmem Pragi dokonały rzezi ludności i spaliły zabudowę. Ponowne zniszczenia spowodowała budowa fortyfikacji napoleońskich 1807-11. Rozebrano wtenczas ponad połowę budynków. W 1818 r. J. Kubicki opracował plan regulacji i odbudowy miasta. Powstanie listopadowe przyniosło duże straty. 24 i 25 II 1831 r. gen. J. Krukowiecki stoczył z wojskami rosyjskimi bitwę pod Białołęką i Grochowem. Praga nie została wówczas zdobyta. W 1833 r. po upadku powstania listopadowego, naprzeciw Cytadeli wzniesiono na praskim brzegu Wisły Fort Śliwickiego, który zahamował rozwój przestrzenny tej części miasta w kierunku północnym.

Ożywienie gospodarki przyniosła budowa w latach 1859-64 przez S. Kierbedzia stałego mostu na Wiśle. Od strony Pragi dojazd do mostu stanowiła ul. Aleksandrowska (ob. al. Solidarności), wokół której przekształcono obszar między mostem a ul Targową. Między innymi założono plac Gwiaździsty (ob. plac Weteranów 1863 r.) z rozchodzącymi się promieniście ulicami. Założono Park Aleksandryjski im. J Kilińskiego (obecnie Park Praski im. 1 Armii Wojska Polskiego).

 Budowa stałego mostu oraz nowych linii kolejowych, uczyniła z Pragi ważny węzeł komunikacyjny. W 1862 r. uruchomiono linię kolejową do Petersburga wraz z dworcem (ob. Wileński) a w 1867 r. do Terespola, także z dworcem (ob. Wschodni). W związku z rozwojem ludnościowym Pragi, Ksawery Konopacki, właściciel gruntów na północ od linii petersburskiej, zaplanował ich parcelację i założenie nowej dzielnicy (Nowa Praga). Dzielnica (nazywana od kolonizatorów Kurakowszczyzną i Konopaczyzną), której plan został zatwierdzony w 1865 r. obejmowała obszar między ulicami: Wileńską, Konopacką, 11 Listopada, Kowieńską, Szwedzką. W 1875 przeprowadzono kolej Nadwiślańską, która odcięła komunikację Targówka, Bródna i Pelcowizny od Pragi. Jednak dzięki budowie licznych bocznic ułatwiła rozwój przemysłu. W 1880 r. Nową Pragę, Szmulowiznę i Kamionek włączono do Warszawy. Obszar ten stał się stopniowo ośrodkiem przemysłu metalowego. Największą inwestycją była budowa w 1880 r. między ulicami Szwedzką i Stalową stalowni, która dostarczała ok. 87% produkcji szyn kolejowych całego Królestwa Polskiego. W 1878 r. na Targówku powstała huta szkła Towarzystwa Akcyjnego Kijowski, Scholtz i Spółka. Powstały również liczne mniejsze zakłady przemysłu metalowego, chemicznego, warsztaty kolejowe oraz duży zakład Monopolu Spirytusowego. Rozbudowano również urządzenia komunalne. W 1869 r. Uruchomiono wodociąg. W 1878 r. założono Cmentarz Bródnowski, który po kilkakrotnym powiększeniu należy obecnie do największych w Europie. W latach 1867-69, rząd carski wzniósł cerkiew metropolitalną prawosławną Św. Marii Magdaleny. W latach 1888-1901 zbudowano kościół Św. Floriana (obecnie katedra). W latach 1907-23 wzniesiono bazylikę Serca Jezusowego przy ul. Kawęczyńskiej, jeden z największych kościołów w Warszawie. Targówek, Bródno i część Pragi, ponieważ położone w pasie przyfortecznym, mogły być zabudowywane tylko domami drewnianymi. Stanowiły przedmieścia o nędznej zabudowie, pozbawionej urządzeń komunikacyjnych.. (Nowe ulice 1856-1914).

     Rozbudowa przemysłu spowodowała na Pradze powstanie dużego skupiska proletariatu. Robotnicy praskich zakładów uczestniczyli w strajkach i manifestacjach. Jeden z najofiarniejszych członków organizacji PPS, Stefan Okrzeja, robotnik w fabryki Wulkan w 1905 r. kierował akcją bojową na cyrkuł policyjny.

     W 1889 r. włączono do Warszawy Nową Pragę i Szmulowiznę. W 1916 r. Golędzinów, Targówek, Pelcowiznę i Nowe Bródno. W okresie międzywojennym rozbudowano sieć wodociągową i kanalizacyjną, brukowano ulice, rozbudowano sieć tramwajową. W 1927 na obszarze Parku Praskiego (dawny Aleksandryjski) założono Ogród Zoologiczny, który po powiększeniu i przebudowie 1938 r. stał się jednym z większych i najnowocześniejszych ogrodów tego typu w Europie. W 1928 r. wybudowano gmach Warszawskiej Dyrekcji Kolei Państwowej, przy ul. Wileńskiej (arch. M. Lalewicz) oraz kilka szkół. W latach 1934-1935, zbudowano kościół, a właściwie kaplicę M. B. z Lourdes. Przemysł po przejściowych trudnościach związanych z odcięciem rynku rosyjskiego rozwijał się dalej. Główne działy to przemysł metalurgiczny, chemiczny, poligraficzny i włókienniczy. Pozostało jednak wiele zaniedbań. Między innymi w dzielnicach robotniczych Targówka i Pelcowizny przeważały prowizoryczne domy bez instalacji. Na obszarze Annopola baraki dla bezdomnych i wysiedlonych, które 1938 r. zamieszkiwało ok. 12000. osób.

     Podczas II wojny światowej uległo zniszczeniu ok. 25% zasobów mieszkaniowych Pragi Pn. Znacznie bardziej został zniszczony przemysł. 14 IX 1944 r. nastąpiło zajęcie dzielnicy przez 1 Dywizję Piechoty im. T. Kościuszki działającą w składzie 125 Korpusu Armii Radzieckiej. Przystąpiono bardzo szybko do odbudowy i organizacji życia.

Już w listopadzie 1944 r. uruchomiono pierwsze szkoły, biblioteki, urzędy pocztowe, kina, teatr, sklepy. W marcu 1945 r. Zaczął funkcjonować Dworzec Wschodni, a w maju Dworzec Wileński. Uruchomiono również kilka zakładów przemysłowych (Wedla, Druciankę, Blaszankę, Perun, Schichta, Fabrykę octu w Tarchominie i Rzeźnię Miejską). Od lutego 1945 r. w gmachu Warszawskiej Dyrekcji Kolei Państwowej, przy ul. Wileńskiej mieściły się centralne władze państwowe. W czerwcu 1945 r. uruchomiono pierwszą linię tramwajową.

18 XI 1945 r. w centrum Pragi Północ, u zbiegu ul. Targowej i al. gen. K. Świerczewskiego ( obecnie al. Solidarności) odsłonięto Pomnik Braterstwa Broni (potocznie zwany czterech śpiących trzech walczących), dla upamiętnienia wspólnych walk żołnierzy polskich i radzieckich z hitlerowskim najeźdźcą. W 1949 r. połączono Pragę Północ z lewobrzeżną Warszawą, Mostem Śląsko-Dąbrowskim i Trasą W-Z. Wytyczono al. gen. K. Świerczewskiego (obecnie al. Solidarności) i inne wielkomiejskie arterie.

     W 1951 r. przyłączono do Pragi Północ Tarchomin, Żerań, Stare Bródno, Zacisze, Świdry, Henryków, i Choszczówkę. W wyniku odbudowy przedwojennego przemysłu, zwłaszcza realizacji planów przestrzennego zagospodarowania Warszawy, nowe zakłady przemysłowe skupiono głównie w 2 rejonach, na Żeraniu i Targówku. Na Żeraniu zlokalizowano ok. 60 zakładów, a wśród nich największy zakład przem. Warszawy Fabrykę Samochodów Osobowych zbudowaną w 1951 r. oraz Elektrociepłownię Żerań uruchomioną 1954r. ponadto Zakłady Elektroniczne „Unitra-Warel", Warszawską Fabrykę Pomp. Żerańską Fabrykę Elementów Betoniarskich „Faelbet", Warszawską Fabrykę Wyrobów z Tworzyw Sztucznych, Zakłady Mięsne „Żerań", Fabrykę Domów. W sąsiednim Tarchominie, na bazie istniejącej tu przed wojną firmy Spiess i Syn powstały Tarchomińskie Zakłady Farmaceutyczne „Polfa". Na terenie Targówka uruchomiono Zakłady Przemysłu Tłuszczowego im. 15. Grudnia, Zakłady Wytwórcze Mebli Artystycznych oraz rozbudowano Warszawskie Zakłady Telewizyjne. Pozostałe zakłady rozproszone są na terenie Szmulowizny i Nowej Pragi, np. Fabryka Kosmetyków „Pollena-Uroda" zajmuje pomieszczenia dawnej Fabryki Przetworów Chemicznych „Praga" Towarzystwo Akcyjne, później Schichta; Warszawskie Zakłady Przemysłu Spirytusowego i Drożdżowego „Polmos" przy ul. Ząbkowskiej to dawna fabryka oczyszczania spirytusu zwana Rektyfikacja Warszawska na Pradze oraz Warszawska Fabryka Sprężyn im. K. Wójcika, czyli dawna Warsz. Fabryka Drutów, Sztyftów i Gwoździ, tzw. Drucianka. Na terenie Pragi-Północ. znajdowało się 200 zakładów przemysłowych. Na Bródnie założono Państwowe Gospodarstwo Rolne (750 ha) — bazę zaopatrującą stolicę w nabiał, warzywa, drób i kwiaty.

     W latach 1948-52, powstało pierwsze po wojnie osiedle mieszkaniowe Praga l,* wzniesione wg proj. H. i Sz. Syrkusów na obszarze między ulicami Jagiellońską, Ratuszową, Targową i Cyryla i Metodego. Następnie w otoczeniu pl. Leńskiego (ob. J. Hallera) w latach 1950-56 oraz 1959-66 powstało osiedle Praga II* i bardziej na północ w latach 1960-63, osiedle Praga III.* W latach 1964-67 powstało osiedle Panieńska w rejonie ulic: Panieńskiej, Okrzei a Wisłą. W 1966 r. rozpoczęto budowę dużego zespołu 12 osiedli Bródna, przeznaczonego dla ok. 100000. mieszkańców. w latach 1962-72, na obszarze pomiędzy ulicą Kijowską, Ząbkowską, Markowską i al. Tysiąclecia, zbudowano osiedle Szmulowizna l. Następnie w latach 1972-75 pomiędzy ulicami Kawęczyńską, Radzymińską i Łomżyńską wybudowano osiedle Szmulowizna II. W skład osiedla Szmulowizna l wchodzi wybudowany 1973 r. przy ul. Kijowskiej najdłuższy budynek mieszkalny w Warszawie (508 m). Obszarem nowoczesnego budownictwa mieszkaniowego stał się również Targówek. W latach 1974-79 powstał tu zespół osiedli mieszkaniowych dla ok. 34000 mieszkańców. Rozbudowuje się dalej osiedla Tarchomina i Bródna. W latach 80-ych wybudowano osiedle Jagiellońska. Najszybsze przemiany zachodzą na peryferiach dzielnicy, dotyczy to zarówno budownictwa mieszkaniowego jak i inwestycji komunikacyjnych; przykładem może być Trasa Toruńska przebiegająca na obszarze Pragi-Północ przez Bródno, Pelcowiznę i Żerań. Usprawnia ona połączenia z lewobrzeżną Warszawą. Odciążyła również od ruchu tranzytowego centrum Warszawy. Budownictwo mieszkaniowe z lat 80-ych, będzie kontynuowane na terenie takzwanego pasma północnego z osiedlami Tarchomina, Białołęki, Henrykowa, Choszczówki, w kierunku Legionowa. Powstała tu również oczyszczalnia ścieków w Choszczówce, oczyszczalnia „Czajka" oraz Wodociąg Północny. 

    Budowa nowych osiedli mieszkaniowych zmieniła obraz urbanistyczny Pragi-Północ. Zachowały się jednak na terenie Bródna, Targówka, Pelcowizny i Szmulowizny relikty starej zabudowy, wraz z zanikającym już folklorem, utrwalonym w felietonach Stefana Wiecheckiego (Wiecha).

*PRAGA I, II, III - zespół osiedli mieszkaniowych na Pradze Północ między ulicami: Namysłowską, Ratuszową, Targową, Stalingradzką i Starzyńskiego. Powierzchnia 62 ha, 7800 mieszkań, 28000 mieszkańców. Wysokość zabudowy:5-11 kondygnacji. Osiedla wyposażone są w podstawowe usługi, zlokalizowane w 126 lokalach handlowo-usługowych. Pragę I projektowali: H. i Sz. Syrkusowie i L. Solonowicz (realizacja w latach 1949-66). Pragę II projektował J. Gieysztor z zespołem (realizacja w latach 1950-66). Pragę III projektowali: J. Czyż, J. Furman, A. Skopiński i L. Robaczyński (realizacja w latach 1961-64).

Góra strony

KNYZIO © W-wa